अध्याय ३ : व्यासांना पुत्रप्राप्तीची इच्छा आणि आदिशक्तीचे परमत्व

नैमिषारण्यात शौनकादी ऋषींनी सूतजींना प्रश्न केला, “आपण शुकदेवांच्या जन्माविषयी सांगितले आहे; परंतु शुकदेवांचा जन्म नेमका कसा झाला? ते गर्भात असतानाच योगी होते, असे आम्ही ऐकले आहे. मग त्यांना पुराणांचे विस्तृत ज्ञान कसे प्राप्त झाले?” ऋषींचा प्रश्न ऐकून सूतजींनी महर्षी व्यासांची कथा सांगण्यास सुरुवात केली. एकदा सरस्वती नदीच्या तीरावर आपल्या आश्रमात बसलेले व्यास ऋषी एका पक्ष्याच्या जोडप्याकडे पाहत होते. त्या पक्ष्यांनी नुकत्याच जन्मलेल्या आपल्या पिलाची अत्यंत प्रेमाने काळजी घेतली होती. स्वतःच्या भुकेची आणि कष्टांची पर्वा न करता ते आपल्या पिलाला अन्न भरवत होते. हे दृश्य पाहून व्यासांच्या मनात पुत्रप्राप्तीची इच्छा निर्माण झाली. त्यांनी विचार केला की, पुत्र असणे हे गृहस्थजीवनातील एक महत्त्वाचे कर्तव्य मानले जाते. पुत्रहीन मनुष्याला मृत्युसमयी आपल्या संपत्तीचे, घराचे आणि संसाराचे पुढे काय होईल, याची चिंता सतावते. या विचारांनी व्यासांचे मन अस्वस्थ झाले. त्यांनी मेरुपर्वताजवळ जाऊन कठोर तप करण्याचा निश्चय केला. तप करताना कोणत्या देवतेची उपासना करावी आणि कोणत्या देवतेच्या कृपेने आपल्याला पुत्रप्राप्ती होईल, असा विचार त्यांच्या मनात सुरू झाला. त्याच वेळी देवर्षी नारद तेथे आले. व्यासांनी त्यांचे स्वागत केले आणि विनम्रपणे विचारले, “हे महामुने, आपण सर्वज्ञ आहात. मला असा मार्ग सांगा की ज्यामुळे मला पुत्रप्राप्ती होईल. मी कोणत्या देवतेची आराधना करावी?” व्यासांचा प्रश्न ऐकून नारद प्रसन्न झाले आणि त्यांनी त्यांना एक प्राचीन प्रसंग सांगण्यास सुरुवात केली.

नारद म्हणाले की, याच विषयाबद्दल पूर्वी त्यांच्या पित्याने भगवान विष्णूंना प्रश्न विचारला होता. एकदा ब्रह्मदेवांनी भगवान विष्णूंना गहन ध्यानात मग्न पाहिले. विष्णू हे जगाचे पालनकर्ते, सर्व कारणांचे कारण आणि देवांचे देव मानले जातात, तरी ते कोणाचे ध्यान करीत आहेत, हा प्रश्न ब्रह्मदेवांना पडला. त्यांनी विष्णूंना विचारले, “हे जगन्नाथ, आपणच या विश्वाचे कारण आहात. आपल्या नाभिकमलातून माझी उत्पत्ती झाली आणि आपल्या इच्छेने मी सृष्टीची निर्मिती करतो. आपल्या आज्ञेने रुद्र संहार करतात. सूर्य, वायू, अग्नी आणि पर्जन्यही आपल्या इच्छेनुसार कार्य करतात. मग आपण कोणाचे ध्यान करीत आहात? आपल्या पेक्षा श्रेष्ठ कोण आहे?” त्यावर भगवान विष्णूंनी ब्रह्मदेवांना सांगितले की, संपूर्ण विश्वाला कार्यरत ठेवणारी एक परमशक्ती आहे आणि आपणही तिच्या अधीन आहोत. प्रलयकाळी आपण अनंतशय्येवर योगनिद्रेत असतो आणि सृष्टीच्या वेळी तिच्याच शक्तीने जागृत होतो. तिच्या इच्छेनेच विविध अवतार धारण करावे लागतात. मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह आणि वामन इत्यादी अवतारही तिच्या शक्तीनेच स्वीकारले जातात. मधु आणि कैटभ या असुरांशी दीर्घकाळ युद्ध करून त्यांचा वध करण्यासही भगवतीचीच कृपा कारणीभूत झाली. एकदा धनुष्याची प्रत्यंचा तुटल्यामुळे आपले मस्तक शरीरापासून वेगळे झाले आणि नंतर अश्वाचे मस्तक जोडले गेले, त्यामुळे हयग्रीव हे नाव प्राप्त झाले, ही घटनाही आपल्या पूर्ण स्वातंत्र्याने घडलेली नव्हती. म्हणून आपण स्वतंत्र नाही, तर त्या परम आदिशक्तीच्या अधीन आहोत, असे विष्णूंनी स्पष्ट केले. ते सदैव त्या शक्तीचे ध्यान करतात आणि तिच्यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही तत्त्व आपण जाणत नाही, असे त्यांनी ब्रह्मदेवांना सांगितले.

नारदांनी पुढे व्यासांना सांगितले की, हा उपदेश त्यांना ब्रह्मदेवांकडून प्राप्त झाला आणि आता तेच ज्ञान ते व्यासांना देत आहेत. म्हणून व्यासांनीही मन एकाग्र करून भगवतीच्या चरणकमलांचे ध्यान करावे. तीच देवी त्यांच्या मनातील इच्छा पूर्ण करील. नारदांचे हे वचन ऐकून व्यासांनी आदिशक्तीच्या चरणांवर मन स्थिर केले आणि तिच्या आराधनेसाठी तप करण्याचा निश्चय केला. अशा प्रकारे पुत्रप्राप्तीची इच्छा असलेल्या व्यासांना नारदांनी आदिशक्तीचे परमत्व सांगितले आणि तिच्या उपासनेचा मार्ग दाखवला. यानंतर व्यासांच्या तपश्चर्येची आणि शुकदेवांच्या जन्माची कथा पुढे येते. देवी भागवताची कथा गुरुमाई यांच्या आध्यात्मिक कथामालेत वाचा. देवी भागवताच्या अधिक कथा आणि सनातन परंपरेतील ज्ञानासाठी blog.gurumaai.org ला भेट द्या. गुरुमाई यांच्याविषयी अधिक माहितीसाठी www.gurumaai.org हे मुख्य संकेतस्थळ पाहा. (satishsanthanam.bitbucket.io)