अध्याय ८ : दक्ष प्रजापतींची सृष्टीवृद्धी आणि प्रजांचा विस्तार

नैमिषारण्यात शौनकादी ऋषींनी सूतजींना विचारले, “ब्रह्मदेवांनी सृष्टीची निर्मिती केल्यानंतर तिचा विस्तार कोणत्या प्रकारे झाला? देव, दैत्य, मनुष्य, पशु, पक्षी आणि इतर प्रजांचा विस्तार कोणी केला?” तेव्हा सूतजी म्हणाले, “हे ऋषींनो, ब्रह्मदेवांनी आपल्या मानसपुत्रांना सृष्टीविस्ताराचे कार्य सोपविले. त्यामध्ये दक्ष प्रजापती अत्यंत महत्त्वाचे होते. दक्षांनी प्रजोत्पादन करण्याचा निश्चय केला आणि प्रथम आपल्या मनातून अनेक प्रजा निर्माण केल्या. परंतु त्या प्रजेमध्ये सृष्टीचा अपेक्षित विस्तार झाला नाही. तेव्हा दक्षांनी पुन्हा तपश्चर्या केली आणि भगवतीच्या शक्तीचे स्मरण केले. भगवतीच्या इच्छेने त्यांच्या प्रजोत्पादनाच्या कार्याला पुढे गती मिळाली. दक्षांना अनेक कन्या प्राप्त झाल्या. त्या कन्यांचा विवाह विविध ऋषी आणि प्रजापती यांच्याशी करण्यात आला. त्यांच्या माध्यमातून देव, दैत्य, दानव, नाग, पक्षी, पशु, यक्ष, गंधर्व आणि इतर अनेक प्रकारच्या जीवसृष्टीचा विस्तार झाला. कश्यप प्रजापतींचा विवाह दक्षाच्या अनेक कन्यांशी झाला. त्यांच्यापासून विविध प्रकारच्या प्रजांचा विस्तार झाला. अदितीपासून देवतांचा वंश वाढला, दितीपासून दैत्यांचा विस्तार झाला, दनूपासून दानव निर्माण झाले, कद्रूपासून नागांचा वंश वाढला आणि विनतेपासून गरुड व अरुण यांचा जन्म झाला. अशा प्रकारे दक्षाच्या कन्यांमधून आणि कश्यप प्रजापतींच्या माध्यमातून सृष्टीमध्ये असंख्य जीवांचे विविध वंश निर्माण झाले. प्रत्येक प्रजेला तिच्या स्वभावानुसार आणि कर्मानुसार वेगवेगळी प्रवृत्ती प्राप्त झाली. देव आणि दैत्य यांच्यातील वैरही पुढे याच वंशपरंपरेतून निर्माण झाले. अदितीची संतती देव म्हणून प्रसिद्ध झाली आणि दितीची संतती दैत्य म्हणून ओळखली जाऊ लागली. अशा प्रकारे एकाच प्रजापतीच्या वंशातून विविध स्वभाव आणि गुणांनी युक्त असंख्य जीवसृष्टीचा विस्तार झाला.”

सूतजी पुढे म्हणाले की, दक्ष प्रजापतींच्या कन्यांचा विस्तार जसजसा झाला तसतशी सृष्टी अधिक विविधरूप झाली. कश्यप प्रजापती हे अनेक प्रजांचे पिता झाले. त्यांच्या पत्नींच्या माध्यमातून देव, दानव, नाग, पक्षी, पशू आणि इतर अनेक जीवांचे वंश पृथ्वीवर आणि विविध लोकांमध्ये वाढले. अदितीच्या पुत्रांमध्ये इंद्रासह अनेक देवता प्रसिद्ध झाल्या. दितीच्या पुत्रांमध्ये हिरण्यकशिपू, हिरण्याक्ष यांसारखे पराक्रमी दैत्य पुढे जन्माला आले. दनूच्या वंशातून अनेक बलवान दानव निर्माण झाले. कद्रूच्या संततीत असंख्य नाग उत्पन्न झाले. विनतेच्या पुत्रांमध्ये गरुड अत्यंत प्रसिद्ध झाला. अशा प्रकारे देव आणि दैत्य, नाग आणि पक्षी, पशु आणि इतर जीवसृष्टीचा विस्तार झाला. ब्रह्मदेवांनी निर्माण केलेल्या विश्वात प्रत्येक जीवाला त्याच्या कर्मानुसार शरीर, स्वभाव आणि जीवनाची व्यवस्था मिळाली. देवता यज्ञ आणि धर्मरक्षणाचे कार्य करू लागल्या, तर दैत्य आणि दानवांमध्ये सामर्थ्य, विजय आणि अधिकार मिळवण्याची इच्छा वाढू लागली. यामुळे पुढे देव आणि दैत्य यांच्यात अनेक संघर्ष निर्माण झाले. या संघर्षांमध्ये जेव्हा देवता संकटात सापडत, तेव्हा ते आदिशक्ती भगवतीचे स्मरण करीत. भगवतीच्या कृपेने देवांना अनेक वेळा संकटातून मुक्ती मिळाली. तिच्या विविध रूपांतून ती देवांचे रक्षण करीत असे. त्यामुळे सृष्टीचा विस्तार हा केवळ जीवांची संख्या वाढण्यापुरता मर्यादित राहिला नाही, तर विविध वंश, गुण, कर्म आणि प्रवृत्ती असलेले विश्वरूप त्यातून निर्माण झाले.

या सृष्टीविस्तारामुळे ब्रह्मदेवांचे कार्य पुढे चालू राहिले आणि प्रत्येक प्रजापतीने आपापली जबाबदारी स्वीकारली. ऋषींनी तपश्चर्या, यज्ञ आणि ज्ञानपरंपरा पुढे नेली. देवतांनी विश्वातील विविध कार्ये सांभाळली आणि प्रजापतींनी प्रजांचा विस्तार केला. याच वंशपरंपरेतून पुढे अनेक महान कथा घडल्या. अदितीच्या वंशातून भगवान विष्णूंचा वामन अवतार प्रकट झाला, दितीच्या वंशातून महान दैत्य निर्माण झाले आणि कश्यपाच्या इतर पत्नींच्या संततीतून विविध लोकांमध्ये राहणारे जीव निर्माण झाले. अशा प्रकारे ब्रह्मदेवांनी सुरू केलेल्या सृष्टीचे कार्य दक्ष आणि इतर प्रजापतींच्या माध्यमातून विस्तारत गेले. सूतजींचे कथन ऐकून शौनकादी ऋषींनी पुढे देव आणि दैत्यांच्या वंशातील महत्त्वपूर्ण प्रसंग ऐकण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यानंतर सूतजींनी पुढील कथा सांगण्यास सुरुवात केली. गुरुमाई यांच्या देवी भागवत कथामालेतील पुढील कथा blog.gurumaai.org वर वाचता येतील. गुरुमाई यांच्याविषयी अधिक माहिती आणि त्यांच्या आध्यात्मिक कार्यासाठी www.gurumaai.org हे मुख्य संकेतस्थळ आहे.