अध्याय ४ : भगवान विष्णूंचे हयग्रीव रूप आणि आदिशक्तीचे परमत्व

नैमिषारण्यात शौनकादी ऋषी सूतजींकडून देवी भागवताचे कथन ऐकत होते. मागील कथेमध्ये सूतजींनी भगवान विष्णू आदिशक्तीचे ध्यान करतात असे सांगितले होते. हे ऐकून ऋषींच्या मनात एक मोठा प्रश्न निर्माण झाला. त्यांनी सूतजींना विचारले, “ज्यांची स्तुती वेद करतात, ज्यांच्यावर संपूर्ण देवसमुदाय अवलंबून आहे, जे जगाचे पालनकर्ते आणि सर्व कारणांचे कारण मानले जातात, त्या भगवान विष्णूंचे मस्तक शरीरापासून वेगळे कसे झाले? त्यानंतर त्यांना हयग्रीव म्हणजे अश्वमुख असे रूप कसे प्राप्त झाले? ही घटना अत्यंत अद्भुत आहे. आम्हाला ती संपूर्ण कथा सांगावी.” सूतजी म्हणाले, “हे ऋषींनो, लक्षपूर्वक ऐका. प्राचीन काळी भगवान विष्णूंनी मधु आणि कैटभ या बलाढ्य दानवांशी दीर्घकाळ युद्ध केले. त्या युद्धामुळे ते अत्यंत थकले. एका रमणीय ठिकाणी त्यांनी धनुष्य उभे ठेवले आणि त्याच्या पुढील भागावर मस्तक ठेवून ते गाढ निद्रेत गेले. त्या वेळी ब्रह्मा, महेश आणि इतर देवतांना एका यज्ञासाठी भगवान विष्णूंची आवश्यकता भासली. ते वैकुंठात गेले; परंतु तेथे विष्णू दिसले नाहीत. ध्यान करून त्यांनी विष्णू कुठे आहेत हे जाणले आणि ते त्या ठिकाणी पोहोचले. तेथे भगवान विष्णू योगनिद्रेत गाढ झोपलेले होते. देवांनी त्यांना जागे करण्याचा प्रयत्न केला; परंतु त्यांना जाग येत नव्हती. तेव्हा देवांनी विचार केला की, कोणत्या उपायाने भगवान विष्णू जागृत होतील. काही काळ विचार केल्यानंतर त्यांनी धनुष्याची प्रत्यंचा कुरतडण्यासाठी एका सूक्ष्म जीवाचा उपयोग करण्याचा विचार केला. त्या प्रयत्नामुळे धनुष्याची प्रत्यंचा तुटली आणि धनुष्याच्या जोरदार हालचालीने भगवान विष्णूंचे मस्तक त्यांच्या शरीरापासून वेगळे झाले. हे भयंकर दृश्य पाहून ब्रह्मा, महेश आणि इतर सर्व देव आश्चर्यचकित आणि दुःखी झाले. त्यांनी आदिशक्ती भगवतीचे स्मरण करून तिची स्तुती केली.”

देवतांनी भगवतीसमोर प्रार्थना केली, “हे जगन्माते, आपणच या विश्वाची अधिष्ठात्री शक्ती आहात. आपल्या शक्तीशिवाय कोणतेही कार्य घडू शकत नाही. विष्णूंचे मस्तक शरीरापासून वेगळे होणे हे अत्यंत अद्भुत आहे. यामागील कारण आम्हाला समजत नाही. भगवती, आमच्यावर कृपा करा.” देवांच्या स्तुतीनंतर त्यांना समजले की, या सर्व घटनांमागे महामायेचीच शक्ती कार्यरत आहे. त्यानंतर देवांनी विष्णूंच्या शरीराला पुन्हा मस्तक जोडण्याचा उपाय विचारला. विश्वकर्म्याने एका घोड्याचे मस्तक आणले आणि ते भगवान विष्णूंच्या धडावर जोडले. भगवती महामायेच्या कृपेने भगवान विष्णूंना अश्वमुख प्राप्त झाले आणि ते हयग्रीव म्हणून प्रसिद्ध झाले. पुढे हयग्रीव भगवानांनी त्या बलाढ्य दानवाचा वध केला. या प्रसंगातून सूतजींनी ऋषींना सांगितले की, भगवान विष्णू स्वतःला स्वतंत्र मानत नाहीत. ब्रह्मदेव सृष्टी करतात, विष्णू पालन करतात आणि रुद्र संहार करतात, परंतु या तिन्ही कार्यांना सामर्थ्य देणारी परमशक्ती आदिशक्तीच आहे. विष्णूंनी ब्रह्मदेवांना सांगितले होते की, रजोगुणी शक्ती ब्रह्मदेवांमध्ये सृष्टीचे कार्य करते, सात्त्विक शक्ती त्यांच्या स्वतःमध्ये पालनाचे कार्य करते आणि तामसी शक्ती रुद्रांमध्ये संहाराचे कार्य करते. या शक्तीपासून वेगळे झाल्यास कोणालाही आपले कार्य करता येणार नाही. प्रलयकाळी ते अनंतशेषावर निद्रिस्त असतात आणि सृष्टीच्या काळी तिच्याच शक्तीने जागृत होतात. मधु आणि कैटभ या दानवांशी त्यांनी केलेले दीर्घ युद्धही भगवतीच्या कृपेनेच संपले होते. याच शक्तीच्या इच्छेने त्यांनी मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह आणि वामन अशी विविध रूपे धारण केली. म्हणून भगवान विष्णूंनी ब्रह्मदेवांना स्पष्ट सांगितले की, ते सदैव त्या परम आदिशक्तीचे ध्यान करतात आणि तिच्यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही तत्त्व त्यांना ज्ञात नाही.

नारदांनी पुढे व्यासांना हीच घटना सांगितली आणि म्हटले की, हा प्रश्न पूर्वी ब्रह्मदेवांनी भगवान विष्णूंना विचारला होता. विष्णूंनी त्यांना स्पष्टपणे सांगितले होते की, सृष्टीतील सर्व देवता त्या परमशक्तीच्या अधीन आहेत. म्हणून व्यासांनीही आपल्या मनातील इच्छा पूर्ण करण्यासाठी भगवतीच्या चरणकमलांचे ध्यान करावे. नारदांचे हे वचन ऐकून व्यासांनी आदिशक्तीची आराधना करण्याचा निश्चय केला आणि तपश्चर्येसाठी पर्वताकडे प्रयाण केले. अशा प्रकारे भगवान विष्णूंच्या हयग्रीव रूपाची कथा, देवतांनी केलेली भगवतीची स्तुती आणि आदिशक्तीचे परमत्व यांचे वर्णन सूतजींनी शौनकादी ऋषींना केले. त्यानंतर ऋषींना मधु आणि कैटभ या दानवांचा जन्म, त्यांची तपश्चर्या आणि भगवान विष्णूंबरोबर झालेल्या त्यांच्या युद्धाची कथा ऐकण्याची उत्सुकता निर्माण झाली आणि सूतजींनी पुढील कथन सुरू केले. 

देवी भागवताची कथा गुरुमाई यांच्या आध्यात्मिक कथामालेत वाचा. देवी भागवताच्या अधिक कथा आणि सनातन परंपरेतील ज्ञानासाठी blog.gurumaai.org ला भेट द्या. गुरुमाई यांच्याविषयी अधिक माहितीसाठी www.gurumaai.org हे मुख्य संकेतस्थळ पाहा.