अध्याय ६ : मधु आणि कैटभ दैत्यांचा जन्म आणि त्यांची तपश्चर्या

नैमिषारण्यात शौनकादी ऋषींनी सूतजींना हयग्रीव दैत्याच्या वधाची कथा ऐकल्यानंतर विचारले, “मधु आणि कैटभ हे दोन बलवान दैत्य कोण होते? त्यांचा जन्म कसा झाला? त्यांनी कोणती तपश्चर्या केली आणि त्यांना एवढे सामर्थ्य कसे प्राप्त झाले?” सूतजी म्हणाले, “हे ऋषींनो, लक्षपूर्वक ऐका. प्राचीन काळी एका महाप्रलयाच्या वेळी संपूर्ण चराचर सृष्टी जलमय झाली होती. पृथ्वी, पर्वत, वन, समुद्र आणि सर्व लोक जलामध्ये विलीन झाले होते. त्या वेळी भगवान विष्णू क्षीरसागरासारख्या त्या प्रचंड जलराशीमध्ये अनंतशेषाच्या शय्येवर योगनिद्रेत स्थित होते. त्यांच्या नाभिकमलावर ब्रह्मदेव प्रकट झाले होते आणि ते सृष्टीच्या पुढील निर्मितीचा विचार करीत होते. भगवान विष्णू योगनिद्रेत असल्यामुळे त्यांचे शरीर पूर्णपणे स्थिर होते. त्या वेळी त्यांच्या कानातील मळापासून दोन अत्यंत भयंकर दैत्य उत्पन्न झाले. एकाचे नाव मधु आणि दुसऱ्याचे नाव कैटभ होते. जन्मताच त्यांच्यामध्ये प्रचंड सामर्थ्य आणि अहंकार निर्माण झाला. त्यांनी आजूबाजूला पाहिले आणि ब्रह्मदेवांना नाभिकमलावर बसलेले पाहिले. त्या दोघांनी ब्रह्मदेवांना पाहून त्यांच्यावर आक्रमण करण्याचा विचार केला. ब्रह्मदेवांनी या दोन्ही दैत्यांचा पराक्रम पाहिला आणि ते भयभीत झाले. भगवान विष्णू योगनिद्रेत असल्यामुळे ते त्यांना त्वरित जागे करू शकत नव्हते. म्हणून ब्रह्मदेवांनी भगवती महामायेचे स्मरण केले. हीच ती देवी होती जी भगवान विष्णूंच्या नेत्रांवर योगनिद्रारूपाने विराजमान होती. ब्रह्मदेवांनी तिची स्तुती करून विनंती केली की, “हे जगन्माते, आपण विष्णूंच्या शरीरातून आपली योगनिद्रा शक्ती दूर करा, जेणेकरून भगवान जागृत होतील आणि या दैत्यांपासून माझे रक्षण करतील.” ब्रह्मदेवांच्या स्तुतीने भगवती प्रसन्न झाली. तिने भगवान विष्णूंच्या शरीरातून आपली योगनिद्रा शक्ती मागे घेतली आणि भगवान विष्णू जागृत झाले. मधु आणि कैटभ यांनी भगवान विष्णूंना पाहिले आणि त्यांच्याशी युद्ध करण्याचे आव्हान दिले. भगवान विष्णूंनी दोन्ही दैत्यांशी युद्ध सुरू केले. युद्ध अत्यंत भयंकर होते. दोन्ही दैत्य बलवान असल्यामुळे भगवान विष्णूंनाही दीर्घकाळ त्यांच्याशी सामना करावा लागला.”

मधु आणि कैटभ यांच्यामध्ये असामान्य शक्ती होती. त्यांनी आदिशक्तीची आराधना करून असे सामर्थ्य प्राप्त केले होते की, ते कोणत्याही सामान्य शस्त्राने किंवा सहजपणे पराभूत होऊ शकत नव्हते. भगवान विष्णू आणि त्या दोन्ही दैत्यांमध्ये दीर्घकाळ युद्ध चालले. युद्ध संपत नव्हते. त्या वेळी भगवती महामायेने आपल्या मायाशक्तीने मधु आणि कैटभ यांच्या बुद्धीवर प्रभाव टाकला. तिच्या प्रभावामुळे त्या दोन्ही दैत्यांना आपल्या सामर्थ्याचा गर्व झाला. त्यांनी भगवान विष्णूंना म्हटले, “तुम्ही आमच्याशी इतका वेळ युद्ध केलेत, त्यामुळे आम्ही तुमच्यावर प्रसन्न झालो आहोत. तुम्हाला आमच्याकडून जो वर हवा असेल तो मागा.” भगवान विष्णूंनी त्यांच्या शब्दांचा योग्य उपयोग केला. त्यांनी सांगितले की, “तुम्ही जर माझ्यावर प्रसन्न असाल तर माझ्या हातून तुमचा वध होऊ द्या.” हे ऐकून मधु आणि कैटभ सावध झाले. त्यांनी पाहिले की संपूर्ण विश्व जलमय आहे. त्यांनी भगवान विष्णूंना सांगितले की, ज्या ठिकाणी पाणी नाही अशा भूमीवरच आमचा वध करा. भगवान विष्णूंनी त्यांची अट स्वीकारली. त्यांनी आपल्या मांडीवर त्यांना उचलले आणि जलापासून वर असलेल्या आपल्या मांडीवर त्यांचे मस्तक ठेवून सुदर्शनचक्राने त्यांचा वध केला. अशा प्रकारे भगवती महामायेच्या शक्तीने मधु आणि कैटभ यांचा अंत झाला आणि ब्रह्मदेवांना पुन्हा सृष्टीच्या कार्यासाठी मार्ग मोकळा झाला.

मधु आणि कैटभ यांचा वध झाल्यानंतर देवतांनी भगवती महामायेची स्तुती केली. कारण तिच्या योगमायेच्या प्रभावाशिवाय त्या दैत्यांचा पराभव करणे अत्यंत कठीण होते. भगवतीच्या शक्तीमुळेच भगवान विष्णूंना त्यांच्यावर विजय मिळवता आला. या प्रसंगातून देवी भागवताच्या कथेत आदिशक्तीची महाशक्ती पुन्हा प्रकट होते. सृष्टीच्या प्रारंभीच ब्रह्मदेवांना संकटातून मुक्त करण्यासाठी भगवतीने विष्णूंची योगनिद्रा दूर केली आणि नंतर आपल्या महामायेने मधु आणि कैटभ यांच्या बुद्धीवर प्रभाव टाकून त्यांच्याच शब्दांतून त्यांच्या मृत्यूचा मार्ग निर्माण केला. सूतजींनी शौनकादी ऋषींना ही कथा सांगून पुढील प्रसंगाकडे कथेला नेले. मधु आणि कैटभ यांच्या वधानंतर ब्रह्मदेवांनी सृष्टीची निर्मिती करण्याचे कार्य पुन्हा सुरू केले आणि विश्वातील विविध लोक, देवता, प्राणी आणि जीवांची उत्पत्ती क्रमाने होऊ लागली. देवी भागवताच्या पुढील कथांमध्ये सृष्टीची रचना, ब्रह्मदेवांचे कार्य आणि आदिशक्तीच्या विविध रूपांचे वर्णन पुढे विस्ताराने येते. गुरुमाई यांच्या देवी भागवत कथामालेतील पुढील अध्याय blog.gurumaai.org वर वाचता येतील. गुरुमाई यांच्याविषयी अधिक माहिती आणि त्यांच्या आध्यात्मिक कार्यासाठी www.gurumaai.org हे मुख्य संकेतस्थळ आहे.