अध्याय ५ : हयग्रीव अवताराची कथा

नैमिषारण्यात शौनकादी ऋषी सूतजींना म्हणाले, “भगवान विष्णूंसारख्या सर्व देवतांच्या आधार असलेल्या देवाचे मस्तक शरीरापासून कसे वेगळे झाले आणि त्यांना अश्वाचे मस्तक कसे प्राप्त झाले, हे आम्हाला अद्याप पूर्णपणे समजलेले नाही. ही अद्भुत घटना सविस्तर सांगा.” तेव्हा सूतजी म्हणाले, “ऋषींनो, लक्षपूर्वक ऐका. एकदा भगवान विष्णूंनी दहा हजार वर्षे अत्यंत घोर युद्ध केले. त्या दीर्घ युद्धामुळे ते पूर्णपणे थकले. त्यांनी एका शांत आणि पवित्र स्थानी आसन घातले, आपले धनुष्य उभे ठेवले आणि धनुष्याच्या टोकावर मस्तक टेकवून योगनिद्रेत प्रवेश केला. त्या वेळी देवतांना एका महत्त्वाच्या यज्ञासाठी भगवान विष्णूंची आवश्यकता होती. त्यांनी विष्णूंना जागे करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु ते जागे झाले नाहीत. मग ब्रह्मदेवांनी एक सूक्ष्म कृमी निर्माण केला आणि त्याला धनुष्याची प्रत्यंचा कुरतडण्यास सांगितले. प्रत्यंचा तुटताच धनुष्य जोराने उसळले आणि भगवान विष्णूंचे मस्तक शरीरापासून वेगळे झाले. ते मस्तक कुठे गेले हे कोणालाही समजले नाही. भगवान विष्णूंचे मस्तकरहित शरीर पाहून ब्रह्मा, महेश आणि सर्व देव अत्यंत दुःखी झाले. त्यांनी विचार केला की, आता पुढे काय करावे? त्या वेळी ब्रह्मदेवांनी देवांना आदिशक्ती महामायेचे स्मरण करून तिची स्तुती करण्यास सांगितले. वेदांनी स्वतः भगवतीची स्तुती केली. त्यांनी जगन्मातेला सर्व सृष्टीची आधारशक्ती, ज्ञानस्वरूप, करुणामयी आणि ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांच्यासह सर्व देवतांची जननी म्हणून नमस्कार केला. वेद म्हणाले की, आपल्या शक्तीशिवाय या जगातील कोणतेही कार्य घडू शकत नाही. आपणच सृष्टीची निर्मिती, पालन आणि संहार घडवून आणता. आपल्या मायाशक्तीमुळे हे चराचर विश्व प्रकट होते आणि प्रलयकाळी पुन्हा आपल्यामध्ये विलीन होते.”

वेदांची स्तुती ऐकून भगवती महामाया प्रसन्न झाली आणि देवांसमोर प्रकट झाली. तिने देवांना विष्णूंच्या मस्तकाच्या विच्छेदामागील कारण सांगितले. भगवान विष्णूंची पत्नी लक्ष्मी एकदा त्यांच्या एका हास्याचा चुकीचा अर्थ घेऊन त्यांच्यावर रुष्ट झाली होती. त्या प्रसंगातून तिने विष्णूंना शाप दिला होता की, त्यांचे मस्तक शरीरापासून वेगळे होईल. त्याच वेळी हयग्रीव नावाचा एक अत्यंत बलवान दैत्य कठोर तपश्चर्या करून देवीकडून असा वर प्राप्त करून बसला होता की, त्याचा वध केवळ हयग्रीवाच्या हातूनच होऊ शकेल. या दोन्ही घटनांचा संबंध पुढे जोडला जाणार होता. भगवतीने देवांना सांगितले की, आता भगवान विष्णूंना अश्वाचे मस्तक जोडले जाईल आणि ते हयग्रीव रूप धारण करतील. देवीच्या आज्ञेनुसार त्वष्टा यांनी अश्वाचे मस्तक आणले आणि ते भगवान विष्णूंच्या शरीराला जोडले. भगवतीच्या शक्तीने विष्णूंना पुन्हा चेतना प्राप्त झाली आणि ते अश्वमुख हयग्रीव रूपात प्रकट झाले. त्यानंतर त्यांनी त्या हयग्रीव दैत्याचा सामना केला. देवतांना ज्याची प्रतीक्षा होती तो प्रसंग आता घडला. हयग्रीव रूप धारण केलेल्या भगवान विष्णूंनी हयग्रीव दैत्याचा वध केला आणि देवतांना त्याच्या भयापासून मुक्त केले. अशा प्रकारे भगवती महामायेच्या इच्छेने भगवान विष्णूंचे मस्तक शरीरापासून वेगळे होणे, त्यांना अश्वाचे मस्तक प्राप्त होणे आणि हयग्रीव अवतार धारण करून हयग्रीव दैत्याचा वध करणे या सर्व घटना घडल्या. 

ही कथा ऐकून शौनकादी ऋषींना हयग्रीव दैत्याची उत्पत्ती आणि त्याने केलेली तपश्चर्या जाणून घेण्याची इच्छा झाली. त्यांनी सूतजींना विचारले की, हा दैत्य कोण होता, त्याला एवढे सामर्थ्य कसे प्राप्त झाले आणि त्याने कोणत्या शक्तीची आराधना करून असा वर मिळवला? सूतजींनी त्यांना पुढील कथा सांगण्यास सुरुवात केली. प्रलयकाळी संपूर्ण विश्व जलमय झाले असताना भगवान विष्णू अनंतशेषावर योगनिद्रेत स्थित होते. त्यांच्या कानातील मळापासून मधु आणि कैटभ हे दोन अत्यंत बलवान दैत्य उत्पन्न झाले. त्यांनी ब्रह्मदेवांना पाहिले आणि त्यांच्यावर आक्रमण करण्याचा प्रयत्न केला. पुढे या दोन्ही दैत्यांनी महान तपश्चर्या केली आणि आदिशक्तीची आराधना करून इच्छा असेपर्यंत मृत्यू न येण्याचा वर प्राप्त केला. याच मधु आणि कैटभ यांच्या कथेला पुढील अध्यायात विस्तार मिळतो.

देवी भागवताची कथा गुरुमाई यांच्या आध्यात्मिक कथामालेत वाचा. देवी भागवताच्या अधिक कथा आणि सनातन परंपरेतील ज्ञानासाठी blog.gurumaai.org ला भेट द्या. गुरुमाई यांच्याविषयी अधिक माहितीसाठी www.gurumaai.org हे मुख्य संकेतस्थळ पाहा.