अध्याय २ : देवी भागवत ग्रंथाची महती आणि विषयवर्णन

नैमिषारण्यात शौनक ऋषी आणि त्यांच्यासह अनेक महर्षी यज्ञकर्मात मग्न होते. त्या वेळी तेथे सूतजी आले. सूतजींनी विविध पुराणे, इतिहास, वेद आणि शास्त्रे यांचे अध्ययन केलेले होते. शौनक आणि इतर ऋषींनी त्यांचे आदराने स्वागत केले आणि त्यांना एका अत्यंत पवित्र पुराणाविषयी विचारले. त्यांनी सांगितले की, पूर्वी त्यांनी अनेक कथा ऐकल्या आहेत, परंतु त्यांची तृप्ती झालेली नाही. म्हणून सर्व शास्त्रांचे सार सांगणारे, वेदांनी मान्य केलेले आणि महर्षी व्यासांनी रचलेले श्रीमद् देवी भागवत त्यांना सविस्तर ऐकायचे आहे. ऋषींनी सूतजींना विनंती केली की, या पुराणाची रचना किती श्लोकांची आहे, त्यामध्ये कोणकोणते विषय वर्णिले आहेत, त्याचे स्वरूप काय आहे आणि ते कशासाठी सांगितले गेले आहे, हे सर्व सांगावे. त्यांच्या प्रश्नांना उत्तर देताना सूतजींनी प्रथम भगवती जगदंबेचे स्मरण केले. त्यांनी त्या आदिशक्तीला नमस्कार केला जी संपूर्ण जगाची माता आहे, जी सृष्टीची निर्मिती, पालन आणि संहार आपल्या शक्तींनी करते आणि प्रलयकाळी संपूर्ण चराचर विश्वाला स्वतःमध्ये विलीन करते. ब्रह्मा, विष्णू, महेश आणि इतर देवताही ज्या भगवतीचे ध्यान करतात, त्या देवीच्या कृपेनेच पुराणाचे योग्य प्रकारे वर्णन करण्याची बुद्धी आपल्याला प्राप्त व्हावी, अशी प्रार्थना करून सूतजींनी देवी भागवताचे कथन सुरू केले. त्यांनी सांगितले की, हे पुराण अठरा हजार श्लोकांचे आहे. महर्षी व्यासांनी त्याची रचना केली असून त्यामध्ये धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या पुरुषार्थांचे वर्णन आहे. त्याचबरोबर ज्ञान, भक्ती, योग, देवीची उपासना, विविध व्रते, तीर्थे, राजवंश, ऋषींची चरित्रे, देव आणि दानवांचे प्रसंग, सृष्टीची निर्मिती आणि प्रलय यांचेही वर्णन आलेले आहे.

सूतजी पुढे सांगू लागले की, या जगात ब्रह्मदेवाला सृष्टीकर्ता म्हटले जाते, परंतु ब्रह्मदेवाची उत्पत्ती विष्णूच्या नाभिकमलातून झाली असे वेद आणि पुराणांमध्ये सांगितले आहे. विष्णूही प्रलयकाळी अनंतनागावर क्षीरसागरात योगनिद्रेत स्थित असतात. मग त्यांच्या या अवस्थेत सृष्टीचे कार्य कोणत्या शक्तीमुळे घडते, असा प्रश्न निर्माण होतो. शंकर हे संहारकर्ते मानले जातात, परंतु त्यांच्या कार्यालाही एका परमशक्तीचे अधिष्ठान आहे. म्हणून ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्या कार्यामागे असणारी ती परम आदिशक्ती कोण आहे, तिचे स्वरूप काय आहे, याचे वर्णन देवी भागवतामध्ये केले जाते. तीच भगवती त्रिगुणात्मक प्रकृतीच्या रूपाने सृष्टीमध्ये कार्य करते. सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांच्या माध्यमातून ती सृष्टीचे विविध व्यवहार चालवते आणि प्रलयकाळी सर्व काही पुन्हा स्वतःमध्ये सामावून घेते. सूतजींनी ऋषींना सांगितले की, देवी भागवत हे केवळ एका देवीच्या चरित्राचे वर्णन करणारे ग्रंथरूप कथन नसून त्यामध्ये संपूर्ण विश्वव्यवस्थेचे वर्णन केले आहे. त्यामध्ये देवीच्या विविध अवतारांचे आणि तिच्या भक्तांवरील कृपेचे प्रसंग येतात. देवतांना संकटातून मुक्त करण्यासाठी भगवतीने धारण केलेली विविध रूपे, असुरांचा नाश, ऋषींची तपश्चर्या, राजांची कर्मे, भक्तांचे अनुभव आणि देवीची उपासना यांचे विस्तृत वर्णन पुढील अध्यायांमध्ये येणार असल्याचे सूतजींनी स्पष्ट केले. ऋषींनी अत्यंत आनंदाने हे ऐकले आणि त्यांची उत्सुकता अधिकच वाढली. त्यांनी सूतजींना सांगितले की, महर्षी व्यासांनी सांगितलेल्या या पवित्र कथेमध्ये त्यांची मनापासून श्रद्धा आहे आणि ते देवीच्या चरित्राचे पुढील कथन ऐकण्यास पूर्णपणे तयार आहेत.

यानंतर सूतजींनी देवी भागवताच्या श्रवणाचे माहात्म्य सांगितले. धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांचे वर्णन या ग्रंथामध्ये असल्यामुळे तो सर्व प्रकारच्या जिज्ञासूंना उपयुक्त आहे, असे त्यांनी सांगितले. ज्यांना धर्माचे ज्ञान हवे आहे त्यांना धर्माचे वर्णन मिळते, ज्यांना संसारातील कर्तव्ये आणि जीवनव्यवहार समजून घ्यायचे आहेत त्यांना त्यासंबंधी कथा मिळतात, ज्यांना ज्ञान आणि मोक्षाचा मार्ग जाणून घ्यायचा आहे त्यांच्यासाठी तत्त्वज्ञान आणि देवीची उपासना वर्णिली आहे. या सर्व कथांच्या केंद्रस्थानी भगवतीची महाशक्ती आहे. सूतजींच्या या वर्णनाने शौनक आणि इतर ऋषी अत्यंत प्रसन्न झाले. त्यांनी पुन्हा विनंती केली की, आता देवी भागवताची कथा प्रत्यक्ष स्वरूपात सांगावी आणि महर्षी व्यासांनी ज्या प्रकारे हे पवित्र पुराण सांगितले, त्याच परंपरेने त्यांना त्याचे श्रवण घडवावे. सूतजींनी त्यांची विनंती स्वीकारली आणि देवीचे स्मरण करून पुढील कथन सुरू करण्याची तयारी केली. अशा प्रकारे नैमिषारण्यात शौनकादी ऋषींनी केलेल्या प्रश्नांना उत्तर देताना देवी भागवताचा ग्रंथ, त्याची रचना, त्यातील विषय आणि भगवतीचे परम स्वरूप यांचा परिचय झाला. पुढे याच कथनातून आदिशक्तीच्या महिम्याचे विविध प्रसंग क्रमाने उलगडत गेले.

देवी भागवताची कथा गुरुमाई यांच्या आध्यात्मिक कथामालेत वाचा. देवी भागवताच्या अधिक कथा आणि सनातन परंपरेतील ज्ञानासाठी blog.gurumaai.org ला भेट द्या. गुरुमाई यांच्याविषयी अधिक माहितीसाठी www.gurumaai.org हे मुख्य संकेतस्थळ पाहा.