ज्यांच्याकडे प्रखर बुद्धी आहे, त्यांचे सर्वात मोठे कर्तव्य म्हणजे आपल्या मानसिक शक्तीचा उपयोग समाजाच्या कल्याणासाठी करणे. खरी समज ही केवळ वैयक्तिक सुख, चैनी किंवा प्रतिष्ठेसाठी नसते. ज्ञान मिळवण्यासाठी परिश्रम करणाऱ्या व्यक्तीला सहज वाटू शकते की आता मला आराम, मानमरातब आणि ऐश्वर्याचा हक्क आहे. बुद्धीचा उपयोग स्वतःच्या फायद्यासाठी, नाव कमावण्यासाठी किंवा आनंद उपभोगण्यासाठी करावा अशी ओढ निर्माण होऊ शकते. पण हा विचार अध्यात्मिक सत्यापर्यंत पोहोचत नाही. बुद्धी ही फक्त यश नाही. ती शक्तीचा पवित्र विश्वास आहे जो सार्वत्रिक ऊर्जा म्हणून वाहत असतो.
हे समजण्यासाठी एक उदाहरण पाहूया. एखादा राजा आपल्या कामगारांना रोजचे वेतन देतो, जेणेकरून त्यांचे दैनंदिन जीवन चालावे. पण त्यांच्यातील एका विश्वासू व्यक्तीला तो खजिनदार नेमतो. मोठ्या प्रमाणात संपत्ती त्याच्या स्वाधीन करतो. ही संपत्ती त्याच्या वैयक्तिक उपयोगासाठी नसते. ती राजाच्या आज्ञेनुसार जपण्यासाठी आणि योग्य ठिकाणी वापरण्यासाठी दिलेली असते. जर तो खजिनदार हा खजिना आपलाच आहे असे समजून मनमानी खर्च करू लागला, तर तो विश्वासघात करतो. त्याला दिलेली विशेष जबाबदारी ही पक्षपात नव्हती. ती कर्तव्य होते.
त्याचप्रमाणे काही व्यक्तींना अधिक प्रमाणात दैवी बुद्धी मिळते, तेव्हा ती स्वार्थासाठी उपभोगण्याची गोष्ट नसते. जसे विष्णू पालन करतात आणि शिव परिवर्तन घडवतात, तसे त्यामागे देवीची कृपा कार्यरत असते. मानवी बुद्धीही त्या शक्तीचेच रूप आहे. जेव्हा एखाद्याला विलक्षण समज मिळते, तेव्हा त्याच्याकडून व्यापक हिताची अपेक्षा असते. दैवी तत्त्व सर्वांबद्दल समभाव आणि करुणा ठेवते. त्यामुळे एखाद्याला मिळालेली विशेष क्षमता अनेकांच्या हितासाठी वापरली गेली पाहिजे.
आपल्याकडे जे काही मूलभूत गरजेपेक्षा अधिक आहे, ते सेवेसाठी आहे हे स्पष्ट ओळखले पाहिजे. प्रत्येकाला अधिकार, प्रभाव किंवा उच्च ज्ञान दिलेले नसते. हे जणू राज्याच्या रक्षणासाठी निवडक रक्षकांना दिलेली सामर्थ्यशाली शस्त्रे आहेत. शस्त्र भीती निर्माण करण्यासाठी नसते. ते संरक्षणासाठी असते. जर एखादा रक्षक त्या शस्त्रांचा उपयोग लूटमार, धाकदपटशा किंवा स्वार्थासाठी करू लागला, तर त्याची कृती अन्यायकारक ठरते.
बुद्धीही अशीच असते. ती निर्माण करू शकते किंवा नाशही करू शकते. ती प्रेरणा देऊ शकते किंवा लोकांना फसवू शकते. जर अहंकाराच्या मार्गदर्शनाखाली बुद्धी वापरली, तर असंतुलन निर्माण होते. पण जर ती उच्च जाणीवेने मार्गदर्शित झाली, तर ती जगदंबेच्या करुणा आणि सामर्थ्याचे माध्यम बनते. म्हणून ज्ञानी व्यक्तींनी स्वतःच्या हेतूंचे परीक्षण केले पाहिजे. आपली क्षमता इतरांना उंचावण्यासाठी, अज्ञान दूर करण्यासाठी आणि दुर्बलांचे संरक्षण करण्यासाठी वापरतो आहोत का, हा प्रश्न त्यांनी स्वतःला विचारला पाहिजे.
खरे मोठेपण संपत्ती किंवा अधिकारात नसते. ते योगदानात असते. जागृत मनाला ठाऊक असते की ज्ञानासोबत जबाबदारी येते. जेव्हा बुद्धी सेवेशी जोडली जाते, तेव्हा ती कृतीत उतरलेली दैवी शक्ती बनते आणि सृष्टीतील आपले पवित्र उद्दिष्ट पूर्ण करते.
पहिल्या नजरेत पाहिले तर बहुतांश माणसे शरीररचनेत जवळजवळ सारखीच दिसतात. हात, पाय, डोळे, चेहरा यामध्ये फारसा फरक नसतो. पण तरीही एका व्यक्ती आणि दुसऱ्या व्यक्तीमध्ये असलेले अंतर कधी कधी आकाश आणि पृथ्वीइतके मोठे असते. एक जण नेतृत्वाच्या स्थानावर पोहोचतो, तर दुसरा जगण्यासाठी धडपडत राहतो. एक जण संपन्न होतो, तर दुसरा अभावात आयुष्य घालवतो. एक जण लाखो लोकांवर प्रभाव टाकतो, तर दुसरा इतरांवर अवलंबून राहतो. एकाला मान, सन्मान आणि ओळख मिळते, तर दुसरा दुर्लक्षित राहतो. हा खोल फरक शरीरामुळे निर्माण होत नाही. तो बुद्धीच्या शक्तीमुळे निर्माण होतो. जितकी बुद्धी विकसित, तितका प्रभाव आणि यशाचा विस्तार अधिक. बुद्धी हीच खरी ताकद आहे. ती शक्तीचा पवित्र प्रवाह आहे जो मानवी चेतनेतून वाहत असतो. प्रत्येकाला ही देणगी सारख्या प्रमाणात मिळत नाही. माणसांमध्येही बौद्धिक जाणीवेचा स्तर वेगवेगळा असतो. अनेक जण फक्त दैनंदिन गरजा भागवण्यासाठी पुरेशी समज घेऊन जगतात. त्यांची मानसिक ऊर्जा रोजच्या जगण्याच्या प्रश्नांमध्येच गुंतलेली असते. त्यामुळे उच्च विचार, सर्जनशीलता किंवा समाजसेवा यासाठी फारशी जागा राहत नाही. स्पष्टता कमी असल्यामुळे साधे आयुष्य टिकवणेही कठीण होते. असामान्य कार्य करण्याची शक्यता दूरच राहते.
पण काही दुर्मीळ व्यक्ती अशा असतात ज्यांची बुद्धी विलक्षण तेजाने चमकत असते. त्या वर्तमानापुरते विचार करत नाहीत. त्या सूक्ष्म गोष्टी ओळखतात ज्या इतरांच्या लक्षातही येत नाहीत. त्यांचा निर्णय परिपक्व असतो, ज्ञान विस्तृत असते आणि दृष्टी खोल असते. अशा व्यक्ती अभ्यास करतात, विश्लेषण करतात आणि दूरदृष्टीने कृती करतात. त्यांच्या जागृत जाणीवेच्या बळावर समाजरचना बदलते, व्यवस्था घडतात आणि अनेकांच्या जीवनावर परिणाम करणाऱ्या चळवळी निर्माण होतात. त्यांची ताकद शारीरिक वर्चस्वात नसते. ती विवेक आणि उच्च चेतनेच्या मार्गदर्शनातून आलेली असते.अशी विलक्षण बुद्धी अपघाताने मिळत नाही. तिच्यामागे एक दैवी उद्देश असतो. जसे विष्णू किंवा शिव यांची पालन आणि परिवर्तनाची भूमिका देवीच्या कृपेने उजळते, तसेच मानवी बुद्धीही त्या सार्वत्रिक शक्तीचेच रूप आहे. बुद्धी उंचावली की जबाबदारी वाढते. ज्ञान हे वैयक्तिक मालमत्ता नसते. ते पवित्र विश्वास असते. ते दैवी हेतूशी सुसंगत राहून सृष्टीच्या कल्याणासाठी वापरावे म्हणून दिलेले असते.
ज्यांना अधिक बौद्धिक क्षमता लाभते, त्यांच्यावर न बोलता मोठी जबाबदारी सोपवली जाते. त्यांचे ज्ञान इतरांना दिशा देण्यासाठी, संरक्षण करण्यासाठी आणि उन्नतीसाठी असते. खरे मोठेपण इतरांवर नियंत्रण ठेवण्यात नसते. ते त्यांना सक्षम करण्यात असते. सर्वोच्च बुद्धी करुणा, संयम आणि सेवेमध्ये व्यक्त होते. जर बुद्धीचा उपयोग स्वार्थासाठी केला, तर ती संकुचित होते. पण ती उदारपणे वाटली, तर ती अधिक प्रकाशमान होते. उच्च समजुतीचा दैवी उद्देश म्हणजे वाटप. जसे दिव्याची ज्योत प्रकाश बाहेर पसरवते, तसेच जागृत मनाचे कार्य असते. असे मन जगदंबेच्या जिवंत ऊर्जेचे माध्यम बनते. ते दुर्बलांना बळ देते, अज्ञान दूर करते आणि खचलेल्या मनांना प्रेरणा देते. अशा प्रकारे बुद्धी आपले पवित्र कार्य पूर्ण करते.
जेव्हा ज्ञान नम्रता आणि सेवेशी एकरूप होते, तेव्हा मानवी जीवनाची सर्वोच्च अभिव्यक्ती घडते. तेव्हा बुद्धी फक्त मेंदूची क्षमता राहत नाही. ती कृतीत उतरलेली दैवी शक्ती बनते.
सृष्टीमध्ये असंख्य जीव आहेत, पण प्रत्येकाला ज्ञान आणि प्रगल्भ बुद्धीची पूर्ण देणगी मिळालेली नसते. विश्वात कोट्यवधी प्रकारचे जीव जन्म घेतात, जगतात आणि निसर्गाच्या चक्रात पुढे सरकत राहतात. प्रत्येक जीवाला जगण्यासाठी जितकी प्रवृत्ती आवश्यक आहे तितकीच त्याला दिलेली असते. त्यामुळे त्यांची जाणीव मर्यादित असते. या मर्यादेमुळे अगदी छोटा अडथळाही त्यांच्यासाठी जीवघेणा ठरू शकतो. अनेक प्राणी रोज संघर्ष करतात. ते शारीरिकदृष्ट्या सक्षम असले तरी त्यांची समज मर्यादित असल्यामुळे त्यांचे जीवन कठीण राहते. जर त्यांची बुद्धी अधिक विकसित असती, तर त्यांचे आयुष्य अधिक सुरक्षित आणि सुसंगत झाले असते. पण कर्माचा सूक्ष्म नियम प्रत्येक जन्म ठरवतो. प्रत्येक आत्म्याला एकाच वेळी सारखी साधने मिळत नाहीत. माणूस इतर प्राण्यांशी तुलना केली तर अनेक बाबतीत तो शारीरिकदृष्ट्या कमकुवत वाटतो. पक्षी आकाशात उंच भरारी घेतात. मासे पाण्यात सहज पोहतात. हरिण आणि घोडे वेगाने धावतात. हत्ती प्रचंड वजन उचलतात. सिंहामध्ये अफाट ताकद असते. उंट दीर्घकाळ अन्न आणि पाण्याशिवाय राहू शकतो. काही प्राणी अंधारात स्पष्ट पाहतात, काही अतिशय थंड किंवा उष्ण हवामानातही टिकून राहतात. त्यांच्या अनेक नैसर्गिक क्षमता मानवी मर्यादेपलीकडच्या असतात. या तुलनेत माणूस नाजूक आणि मर्यादित दिसतो.
तरीही सृष्टीमध्ये माणसाला सर्वोच्च स्थान दिले गेले आहे. याचे कारण त्याची शारीरिक ताकद नाही. त्याची खरी ताकद म्हणजे बुद्धी. विचार करण्याची क्षमता, तर्कशक्ती, कल्पनाशक्ती आणि जाणीवपूर्वक निर्णय घेण्याची क्षमता माणसाला इतरांपेक्षा वेगळे बनवते. ही केवळ मेंदूची क्रिया नाही. ही शक्तीची जिवंत ऊर्जा आहे जी जाणीव रूपाने व्यक्त होते. बुद्धीच्या बळावर माणसाने संस्कृती उभी केली, समाजरचना घडवली, तंत्रज्ञान निर्माण केले आणि निसर्गातील कच्च्या साधनांचे रूपांतर सुव्यवस्थित व्यवस्थेत केले. आध्यात्मिक परंपरा सांगतात की खरी ताकद त्या व्यक्तीकडे असते ज्याच्याकडे समज असते. बुद्धी नसल्यास शारीरिक सामर्थ्यही निरुपयोगी ठरते. एखाद्याकडे संपत्ती असू शकते, प्रभाव असू शकतो, पण स्पष्ट विचार आणि विवेक नसेल तर तेच गुण त्याच्या पतनाला कारणीभूत ठरतात. बुद्धी ऊर्जा योग्य दिशेला वळवते. ती कृतीला मार्गदर्शन करते. शक्यता यशात बदलण्याची ताकद बुद्धीमध्ये असते. जितकी प्रगल्भ समज, तितकी प्रभावी कृती.
ही बुद्धी विश्वाला पोसणाऱ्या दैवी स्त्रीशक्तीपासून वेगळी नाही. आपण विष्णू किंवा शिव यांसारख्या देवतांचा उल्लेख करतो, पण त्यांच्या कार्यामागील तेज देवीच्या कृपेने उजळते. पालन, संरक्षण आणि परिवर्तन या सर्व भूमिकांमध्ये शक्तीचा प्रवाह कार्यरत असतो. हीच सार्वत्रिक शक्ती मानवी चेतनेत बुद्धीच्या रूपाने वास करते. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपली समज परिष्कृत करते, विवेक जागवते आणि कृतीला उच्च सत्याशी जोडते, तेव्हा तिच्यातील शक्ती जागृत होते. व्यक्ती व्यक्तींमध्ये दिसणारा फरक मुख्यत्वे त्यांच्या बुद्धीच्या विकासावर अवलंबून असतो. काही जण विचारपूर्वक निर्णय घेतात, नियोजन करतात आणि जागरूकपणे वागतात. काही जण उतावळेपणाने वागतात. यश आणि अपयश यामधील अंतर अनेकदा जाणीवेच्या गुणवत्तेमुळे निर्माण होते. बुद्धी साध्या माणसाला मोठेपण देते. ती मर्यादांना नेतृत्वात बदलते आणि क्षमतेला सिद्धीत रूपांतरित करते.
खरी प्रगती फक्त बाह्य साधनांवर अवलंबून नसते. ती अंतर्मनाच्या जागृतीवर अवलंबून असते. जेव्हा बुद्धीला आध्यात्मिक जाणीव आणि करुणेची जोड मिळते, तेव्हा ती केवळ वैयक्तिक यशापुरती मर्यादित राहत नाही. ती समाजासाठीही कल्याणकारी ठरते. अशी बुद्धी पवित्र शक्ती बनते जी व्यक्तीला उंचावते आणि जगालाही दिशा देते.
प्रेम ही मानवी हृदयातील सर्वात उंच आणि परिपक्व भावना आहे. पण प्रेम म्हणजे फक्त भावना नाही, किंवा दोन व्यक्तींमध्ये निर्माण होणारा साधा संबंध नाही. खरे प्रेम व्यक्तीपुरते मर्यादित राहत नाही. ते हळूहळू आपल्या छोट्या जगातून वरच्या जाणिवेच्या स्तरावर पोहोचते. जेव्हा प्रेम फक्त आपल्या कुटुंबापुरते, नात्यापुरते किंवा स्वार्थापुरते मर्यादित राहत नाही, तेव्हा ते दैवी प्रेमात रूपांतरित होते. असे प्रेम मग एक पवित्र शक्ती बनते. ही शक्ती जीवात्म्याला अनंत आदिशक्तीशी जोडते. हीच शक्ती सृष्टीची मूळ कारणीभूत ऊर्जा आहे आणि अध्यात्मिक सामर्थ्याचा अखंड स्रोत आहे. आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालणाऱ्या साधकासाठी प्रेम वाढवणे हा पर्याय नसून आवश्यक टप्पा आहे. आपल्या हृदयाला विस्तारायला शिकवावे लागते. सर्व जीवांबद्दल करुणा, सद्भाव आणि आपुलकी निर्माण करावी लागते. जर प्रेम फक्त आई-वडील, पती-पत्नी, मुलं किंवा जवळच्या लोकांपुरतेच राहिले, तर त्याची ताकद मर्यादित राहते. असे प्रेम सुंदर असते, पण ते सर्वोच्च अध्यात्मिक फळ देत नाही. दैवी प्रेम मात्र निरपेक्ष असते. त्यात अपेक्षा नसते, अट नसते. ते स्वतःहून वाहते. अशा प्रेमातून आदिशक्तीची कृपा जगात प्रकट होते.
प्रेमामध्ये एक दिव्य प्रकाश दडलेला असतो. हा प्रकाश आतल्या आणि बाहेरच्या जीवनाला उजळवतो. हीच शक्तीची जिवंत ऊर्जा आहे. कोणताही अध्यात्मिक मार्ग असो, शेवटी त्याचा पाया प्रेमातच असतो. भक्तीचा मार्ग प्रेमाशिवाय अपूर्ण आहे. ध्यानाला स्थिरता प्रेमातून मिळते. ज्ञानाला जिवंतपणा प्रेमामुळे येतो. विश्वाच्या गूढ सत्याचा बोधही प्रेमाच्या स्पर्शाशिवाय पूर्ण होत नाही. प्रेमात एक कोमलता आहे आणि त्याच वेळी अपार सामर्थ्यही आहे. ते मृदू आहे, पण कमकुवत नाही. ते शांत आहे, पण निर्भय आहे. प्रेम माणसात क्षमा, संयम आणि करुणा वाढवते. त्याचबरोबर आतल्या धैर्यालाही जागवते. अनेक अध्यात्मिक परंपरांमध्ये विष्णू, शिव किंवा संत-महात्म्यांची महती आपण ऐकतो. पण त्यांची खरी तेजस्विता देवीच्या कृपेनेच उजळते. त्यांचे सामर्थ्य, ज्ञान आणि संरक्षण ही सगळी शक्तीच्या अखंड प्रवाहातून येते. ही पवित्र ऊर्जा सर्वात शुद्ध स्वरूपात निरपेक्ष प्रेमातून व्यक्त होते.
हळूहळू प्रेमच हृदयाचे आराध्य बनते. प्रेमच साधना बनते. प्रेमच अखंड ध्यान बनते. हे असे ज्योतीसारखे आहे की जी कधी विझत नाही. प्रेमाला एखाद्या एका रूपात, एका प्रतिमेत किंवा एका कल्पनेत बांधून ठेवता येत नाही. ते आनंदाचा अथांग सागर आहे. त्यात सुखाच्या लाटा सतत उसळत राहतात. जेव्हा प्रेम मनभर पसरते, तेव्हा साधना ओझे वाटत नाही. ती सहज होते. ती जीवनाचा नैसर्गिक भाग बनते. दैवी प्रेम हे परिपूर्ण मंत्र आहे आणि जिवंत तंत्रही आहे. त्यात परिवर्तन घडवण्याची शक्ती आहे. मनापासून निर्माण झालेले प्रेम माणसाला अध्यात्मिक पूर्णतेकडे घेऊन जाते. जेव्हा हृदयात सर्वांसाठी सद्भाव असतो, तेव्हा नकारात्मकता आपोआप कमी होते. जाणीव विस्तारते. साधकाला कळते की खरी ताकद इतरांवर वर्चस्व गाजवण्यात नाही, तर करुणेत आहे. नियंत्रणात नाही, तर सर्वोच्च शक्तीसमोर नम्रतेने शरण जाण्यात आहे.
शेवटी प्रेम मिळवायची गोष्ट नाही. ते आधीपासूनच प्रत्येकाच्या हृदयात आहे. ते जगदंबेच्या स्वरूपात आपल्यात वसलेले आहे. फक्त त्याला जागवायचे असते. एकदा ते जागे झाले की ते जीवनाचा मार्गदर्शक प्रकाश बनते. ते आपल्याला अनंत अध्यात्मिक अनुभूतीच्या दाराशी घेऊन जाते. आणि तेव्हाच माणूस खऱ्या अर्थाने शक्तीच्या दिव्य जाणीवेत स्थिर होतो.
दशमहाविद्या – या नावातच सामावलेली आहे अपरंपार तांत्रिक रहस्यांची शक्तिपुंजं. "महाविद्या" म्हणजेच "महान विद्या", आणि "दश" म्हणजे दहा. या दहा तांत्रिक शक्ती म्हणजे स्वयं आदिशक्तीचे – परमेश्वरी ज्ञान, काळ, सृजन, संहार, मोह, वैराग्य, योग, मृत्यू, कल्याण अशा सर्व शक्तींचे विविध रूपे. या देवींची पूजा ही सामान्य भक्तीमार्ग नाही. ह्या कोणत्या भाविकांच्या 'आईच्या' किंवा 'हळव्या' भावना समजून घेणाऱ्या नाहीत. त्या क्रूर, कठोर आणि अतिशय शिस्तबद्ध आहेत. जशा नियमात पूजा झाली तर त्या कृपाही करतात, पण जर नियम मोडले, तर नाश अटळ आहे.
या महाविद्या आहेत: काली, तारा, षोडशी (त्रिपुरसुंदरी), भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बगलामुखी, मातंगी आणि कमला. या सर्वांचे मूळ स्वरूप वेगवेगळे असले, तरी त्यांचा मार्ग एकच – तंत्र. आणि तंत्र म्हणजे केवळ पूजाच नव्हे, तर एक अखंड साधना, जेथे नियम, निष्कलंकता, संयम, उपासनेचे सातत्य, वेळ, दिशा, भाव, आचार-विचार, शरीराची व मानसिक शुद्धता. या सगळ्यांचे काटेकोर पालन अनिवार्य आहे.
परंतु आजच्या काळात, विशेषतः गृहस्थ लोकांमध्ये एक मोठा गैरसमज निर्माण झाला आहे. तो म्हणजे “देव काही आपल्या चुका बघून माफ करत असतो”, “आईला मनापासून हाक मारली की ती धावते”, “आई रागवत नाही”, “आई सगळं समजून घेते” – हो, हे आपल्या कुलदेवी, ग्रामदेवी, कुटुंबातील परम स्नेहशील देवींबाबत योग्यही ठरू शकते. पण ‘दशमहाविद्या’ या त्या आई नव्हेत. त्या देवी आहेत, पण त्यांच्या ठिकाणी आईपणाचा ओलसर गोडवा फारसा नाही. त्यांचं आईपण म्हणजे तत्त्वज्ञान, शक्ती, निर्णय, संहार, आणि परत नव्याने निर्माण करणे.
या महाविद्यांच्या उपासनेत जर तुम्ही वेळ पाळला नाही, प्रायश्चित्त घेतलं नाही, यंत्रपूजा अर्धवट केली, प्राणप्रतिष्ठित मूर्तीला वेळेवर नैवेद्य, आवाहन, विसर्जन दिलं नाही, तर त्या शक्तीचा राग सौम्य नसतो. अनेक वेळा लोकांना वाटतं “माझ्या घरात कालीची मूर्ती आहे, मी तिला रोज फुल वाहतो, नमस्कार करतो. ती माझी आई आहे. ती रागावेल का माझ्यावर?” पण सत्य हे आहे की, तुमचं भाव कितीही प्रामाणिक असलं, तरी त्या देवी भावावर नव्हे तर विधीवर चालतात. विधी झाला, तर कृपा; विधी मोडला, तर नाश.
कालीची उपासना केली जाते मृत्युपर्यंतचा भय सोसण्यासाठी;
तारा – ज्याचे जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त व्हायचं धाडस आहे त्याच्यासाठी;
भैरवी – जी साधकाला पूर्णतः आपल्याच चर्म, रक्त, अस्थी, विकारातून पार उतरवते;
छिन्नमस्ता – जिची मूर्तीच स्वतःचे डोके कापलेली आहे आणि तरीही रक्त तीनजणींना पाजते;
धूमावती – विधवा, अस्थिरता आणि संपूर्ण वैराग्याची देवी;
बगलामुखी – शत्रुनाशासाठी वापरली जाणारी, पण ज्यात जर अंहकार आला, तर उलट स्वतःचाच नाश; मातंगी – पूर्णतः अपवित्र वाटणाऱ्या गोष्टींमधून दिव्यता शोधणारी;
आणि कमला – लक्ष्मीचे अत्यंत तांत्रिक रूप.
गृहस्थ व्यक्ती ह्या देवींची पूजा का करू नये?
कारण पहिलं म्हणजे – गृहस्थ जीवनच अशा तांत्रिक साधनेसाठी अडथळा आहे. सकाळी उठून ऑफिस, मुलांचं शाळेचं काम, घरची धावपळ, पती-पत्नीचं एकमेकांवर अवलंबून असणं, अनियमित जेवणं, कामाचा ताण, आणि मनात भिन्न भावनांची भरती-ओहोटी. यातून कोण घरात ठरलेली दिशा, ठरलेली वेळ, ठरलेलं आचरण, स्त्री-पुरुष स्पर्शवर्ज्यता, तांत्रिक ब्रह्मचर्य, मंत्रोपासनेतील अचूक उच्चार, नैमित्तिक पूजा, अन्ननियम, मौन, आणि तपश्चर्या याचे पालन करणार?
दुसरं म्हणजे – दशमहाविद्यांमधील काही देवींचे स्वरूप आणि उपासना ह्या अशा गोष्टी वापरतात ज्या सामान्य संस्कृतीत “अपवित्र” मानल्या जातात – जसं की छिन्नमस्ता साधनेत रक्त, धूमावती उपासनेत विधवा भोजन, मातंगी साधनेत अन्नाचं उष्टं, मृतदेहाजवळ पूजा, रात्रभर स्मशानात बसून साधना, इत्यादी. हे सर्व गोष्टी सामन्य गृहस्थ व्यक्तींच्या जीवनाशी आणि मानसिकतेशी पूर्णपणे विसंगत आहेत.
तीसरा मुद्दा – या देवी कुलदेवीसारख्या "माझ्या बाळाला मी माफ करीन", असं म्हणणाऱ्या नाहीत. उलट त्या फॉर्मूल्यासारख्या आहेत – 1 + 1 = 2. जसा चुकीचा नंबर डायल केला तर कॉल दुसऱ्यालाच लागतो, तसा चुकीचा विधी केला, अर्धवट केला, किंवा नियम न पाळता पूजा केली तर लाभ सोडाच, पण नुकसान निश्चितच. काही वेळा तर त्या देवींची शक्ती उलटून साधकावर परिणाम करत असते – घरात अघोरी घटक तयार होणे, मानसिक अस्थिरता, रात्रंदिवस स्वप्नात भीतीदायक दृश्ये, आर्थिक नुकसान, घरात अपघात, अचानक मृत्यू, घरात वाद, रोग, मुलांमध्ये चिडचिड, पती-पत्नीमध्ये वितुष्ट – हे सर्व अनुभव अनेक तथाकथित 'भाविक' किंवा 'स्वघोषित साधक' अनुभवल्याचे उघडपणे सांगितले गेले आहे.
लोक आज देवींच्या मूळ स्वरूपाकडे न बघता, सोशल मिडियावर एकमेकांचे व्हिडीओ बघून “माझं मन ओढलं जातं कालीकडे”, “तारामातेचा चेहरा खूप शांत वाटतो”, “छिन्नमस्तेच्या मूर्तीपुढे बसल्यावर खूप काही विचित्र अनुभवलं” – अशा भावनांवर आधारित अर्धवट श्रद्धा घेऊन या शक्तींकडे वळतात. पण भावनांवर देवी कृपा करत नाहीत. त्या तपावर, सच्च्या शुद्ध आचरणावर, आणि मंत्रसिद्ध साधनेवर कृपा करतात.
खरंतर या देवींचा मार्ग म्हणजे “नाश करून निर्माण” करणारा. तुझं संपूर्ण जुना स्वभाव, अहंकार, वासना, भीती, मोह, आसक्ती, राग – हे सर्व त्या आधी नष्ट करतात, त्यावर उलटतात, त्याला चिरडतात. त्यानंतरच त्या शक्ती प्रसन्न होतात.
म्हणून सामान्य गृहस्थाने या उपासनेकडे केवळ “आई” म्हणून बघू नये. त्या देवी आहेत – पण त्या आई नव्हेत, जशा आपणास वाटतात. त्यांच्या कृपेसाठी नियम हाच धर्म आहे.
गृहस्थाने आपली श्रद्धा आणि पूजाअर्चा आपल्या कुलदेवी, ग्रामदेवी, पारंपरिक देवतांमध्ये ठेवावी. त्या देवी भाव ग्रहण करतात, क्षमा करतात, वासनेतूनही भक्ती शोधतात, आणि खऱ्या अर्थाने “आई” असतात. पण दशमहाविद्या – त्या शक्ती आहेत. त्या प्रचंड, प्रखर, प्रखरापलीकडच्या... आणि त्यांच्याशी खेळ करणे म्हणजे स्वतःच्या आयुष्याशी खेळ.
शेवटी, उपासना हवीच – पण ती आपल्या क्षमतेप्रमाणे, आपल्या जीवनशैलीशी सुसंगत, आणि आपल्या संस्कारांशी एकरूप असली पाहिजे. श्रद्धेचा अर्थ अंधत्व नव्हे.ज्ञानपूर्वक मार्ग, नियमबद्ध साधना, आणि योग्य मार्गदर्शनाशिवाय दशमहाविद्यांच्या दिशेने पाऊल टाकणं – हे दिव्य नव्हे, ते धोकादायक आहे.
तेव्हा पूजेला भाव देताना, देवतेच्या स्वरूपाचं संपूर्ण ज्ञान आणि शिस्त हाच खरा श्रद्धेचा मार्ग आहे. अशा शिस्तबद्ध मार्गासाठीच दशमहाविद्या आहेत – ज्यांना पूजणं म्हणजे स्वतःच्या जीवनाच्या धमन्यांमध्ये अग्निशुद्धी घालणं. त्या कृपा करतात, पण भावावर नव्हे – नियमांवर.
अशाच अजून गूढ आणि रहस्यमयी माहितीसाठी आपला व्हाटसप्प ग्रुप जॉइन करा
दशमहाविद्या या खरोखरच गृहस्थ लोकांच्या मनोकामना पूर्ण करणाऱ्या आहेत का? तर याचे उत्तर आहे नाही. दसमहाविद्या म्हणजे अगदी मूलत: तंत्रशक्ती. लोकांना आता सगळं पटकन हवं असतं यूट्यूबवर एखाद्या मंत्राचा व्हिडीओ बघितला, पुस्तकात काही वाचलं आणि वाटलं की आपणही करू शकतो. पण ज्याला या शक्तींचं खरं स्वरूप समजतं त्याला ठाऊक असतं की या शक्ती “माते” असल्या तरी “दयामयी” स्वरूपात नव्हेत. त्या न्यायीही नाहीत, त्या केवळ शक्ती आहेत जशा विजेचा प्रवाह असतो. विजेला नाही विचार की समोरचा चांगला की वाईट. ती जशी आहे तशी परिणाम करते.
गृहस्थ लोकांनी दशमहाविद्या पूजनात शिरताना हे लक्षात ठेवणं फार आवश्यक आहे. कुलदेवी असो, तुळजाभवानी, साप्तशृंगी, रेनुका, महालक्ष्मी या सर्व दयामयी स्वरूपात येतात. त्या आपल्या भक्ताच्या भावनेवर द्रवतात. पण दशमहाविद्या या ज्या तंत्रशक्ती आहेत त्या भावनेवर नव्हे तर शक्तीवर चालतात. ज्याच्याकडे शक्ती आहे, ज्याच्यावर खऱ्या अर्थाने गुरुकृपा आहे, त्याचं त्या ऐकतात. गुरु म्हणजे येथे साधा पंडित नव्हे, किंवा फक्त देवमंदिरात पूजा करणारा ब्राह्मण नव्हे. येथे “तांत्रिक गुरु” अपेक्षित आहे जो स्वतः त्या मार्गावर पारंगत आहे, ज्याला मंत्राचा प्राणप्रत्यय आहे, आणि ज्याच्याकडे ते शक्तिसंपन्न हस्तांतर करण्याची क्षमता आहे.
दत्तगुरु, स्वामी समर्थ किंवा श्रीगुरुचरित्रातील गुरु या मार्गाचे आधारस्तंभ असले तरी, तांत्रिक मार्गात प्रत्यक्ष तांत्रिक गुरुंचं अस्तित्व अनिवार्य असतं. कारण ही साधना पंडितांच्या सहाय्याने होत नाही. पंडित फक्त विधी सांगतो, पण तंत्र हे विधीपेक्षा जास्त आहे. ही शक्तीची प्रयोगशाळा आहे. आणि ही प्रयोगशाळा चुकीने हाताळली तर स्फोट नक्कीच होतो.
ज्यांनी या साधना केल्या आहेत त्यांचे अनुभव अनेकदा फार भीषण असतात. काहींना मनावर परिणाम होतो, काहींच्या घरात कलह सुरू होतात, काहींच्या आयुष्यात आर्थिक संकटं येतात. कारण शक्ती हलवली जाते आणि ती नियंत्रणात नसेल तर उलटते. जसं तुम्ही वीजेचा तार हाताने पकडला, तर वीज विचारत नाही की तुम्ही भक्त आहात की चांगले माणूस. ती फक्त झटका देते. पण एखादा प्रशिक्षित इलेक्ट्रिशियन तोच तार हाताळतो तेव्हा काही होत नाही, कारण त्याला नियम कळलेले असतात.
आजकाल अनेक ठिकाणी ‘बगला मुखी दीक्षा’, ‘दशमहाविद्या दीक्षा’, ‘मंत्र दीक्षा’ अगदी सहज वाटल्या जातात. जणू एखादं प्रसाद वाटतोय. पण या मार्गात प्रसाद नव्हे तर प्राणदान दिलं जातं आणि जिथे प्राणांचा प्रश्न असतो तिथे खेळ चालत नाही. खरं ज्ञान असलेला गुरु कधीच गृहस्थांना सहजपणे अशा शक्ती देणार नाही. कारण त्याला ठाऊक असतं की जरा जरी चूक झाली तरी त्या शक्तीचा परिणाम गुरुवरही होतो.
काही लोक म्हणतात की आम्ही ब्राह्मणांकडून याचं अनुष्ठान करून घेतो. प्रश्न असा आहे की जेव्हा तो ब्राह्मण अनुष्ठान करेल, तेव्हा तो संकल्प कोणाच्या नावाने घेईल? तुमच्याच नावाने ना? मग फल तुम्हाला मिळावं म्हणून करेल. पण जर काही दोष बसला, तर तोही तुमच्याच नशिबी येणार. ब्राह्मण तर दक्षिणा घेऊन निघून जातील. पण परिणाम मात्र तुमच्या जीवनात उमटतील.
या सगळ्यात कुणाचाही विरोध नाही. पण विवेक असणं अत्यंत आवश्यक आहे. या शक्तींच्या मार्गात चालायचं ठरवताना स्वतःचा, कुटुंबाचा, घरचा विचार करावा. कारण ही साधना केवळ शक्ती देत नाही, ती परीक्षा घेते आणि अनेकदा फार कठोर परीक्षा घेते. ज्यांच्याकडे स्थिर बुद्धी, गुरुकृपा आणि आत्मबल आहे, त्यांच्यासाठीच हा मार्ग आहे. इतरांनी मात्र भावभक्तीचा, नामस्मरणाचा आणि कुलदेवी-दैवत पूजनाचा सोपा आणि सुरक्षित मार्ग निवडावा.
दशमहाविद्या या भीषण सत्य आहेत त्या साधनेचा खेळ नाहीत. त्या विद्यांचा अर्थच आहे “शक्तीचं तंत्र”. आणि शक्तीला फक्त भाव नाही, तर नियम असतात. म्हणूनच म्हणतात देवीची उपासना करा, पण शक्तीची परीक्षा कधीच घेऊ नका.
आज एक खूप महत्त्वाचा विषय तुमच्याशी बोलते आहे. कारण तुम्ही माझ्यावर प्रेम करता, विश्वास ठेवता…
पण काही वेळा अति श्रद्धेने, अति कुतूहलाने, चुकीच्या मार्गावर चालायला लागता… म्हणून आज मी स्पष्ट, अगदी ठाम शब्दांत सांगते कुलदेवी कोण? दशमहाविद्या कोण? आणि यात नेमकं काय अंतर आहे, ते समजून घ्या.
कोण असते कुलदेवी?
कुलदेवी म्हणजे आपल्या रक्तात, वंशात, परंपरेत खोलवर स्थिर झालेली, आपल्या जन्मोजन्मींच्या पूर्वजांनी उपासलेली, साक्षात आपल्या घरट्याची, आपल्या घराची, आपल्या अस्तित्वाची रक्षणकर्ती. कुलदेवी म्हणजे वात्सल्याचं, करुणेचं, रक्षणाचं, आशीर्वादाचं रूप. ती आईसारखी असते शांत, नितळ, सत्वगुणी. ती तुम्हाला मागे ठेवत नाही, ती पुढे नेत असते. ती तुम्हाला स्वप्नं देते, पण त्याचबरोबर त्यासाठी शुद्ध परिश्रमाची आणि योग्य मर्यादेची शिकवणही देते. आपल्या घरात आजी, आई, काकू, मावश्या, सगळ्यांनी एखाद्या देवीला नमस्कार करताना पाहिलं असेल, ती आपली कुलदेवी असते. तिच्या समोर दिवा लावला जातो, एक साधं पान सुपारी ठेवून नमस्कार केला जातो, आणि तरी तिचा परिणाम फार मोठा असतो. हीच देवी तुमच्या आयुष्यात जे जे अडथळे येतात, त्यांचं मूल कारण दूर करते. अंधश्रद्धा नाही, ही शक्ती आहे. श्रद्धा असेल, तर तिच्या छोट्याशा दर्शनातही तुमचं आयुष्य पालटू शकतं.
आता ह्याच्या विरुद्ध आहे दशमहाविद्या
दशमहाविद्या म्हणजे शक्तीच्या दहा महान आणि अत्यंत उग्र रूपांचा समूह. त्या आहेत — काली, तारा, षोडशी, भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बगलामुखी, मातंगी आणि कमला. या प्रत्येक महाविद्या म्हणजे प्रत्येकीचा एक स्वतंत्र तांत्रिक मार्ग. यात सत्व नाही, यातील बहुतेक शक्ती राजस आणि तामस गुणांनी युक्त आहेत. त्या सृष्टीची रचना, विध्वंस, स्थिती आणि पुनर्निर्मिती करणाऱ्या आहेत. त्या म्हणजे तंत्रविद्येची परमसीमा.
मग तुम्ही विचाराल, माई, मग ह्या पूज्य आहेत का?
हो, त्या पूज्य आहेत… पण सर्वांसाठी नाहीत. महाविदयांच उग्र तत्त्व असतं, ते साक्षात शक्तीचं आदिम, अनावर रूप आहे. याला साधण्यासाठी एक अत्यंत कठीण, संयमित आणि तपश्चर्यायुक्त जीवन असावं लागतं. यासाठी ‘गुरु’ हवा पण कोणताही गुरु नाही, तर तंत्रसिद्ध गुरु. म्हणजे ज्याने स्वतः एक तरी महाविद्या सिद्ध केलेली असावी लागते.
पण आजच्या काळात सोशल मीडिया, यूट्युब, काही बोगस ग्रंथ विकणारे लोक, आणि ‘तांत्रिक’ नावाखाली स्वतःचं अघोरी आणि असामर्थ्याचं प्रदर्शन करणारे लोक यामुळे लोकांना वाटायला लागलंय की ही तंत्र साधना सर्वांसाठी खुले आहे. कुणीही कुठूनही ‘कुंजिका स्तोत्र’, ‘बगलामुखी स्तोत्र’, ‘काली मंत्र’, ‘भैरवी यंत्र’ करायला लागतात. बघा, ही फार मोठी चूक आहे.
ज्यांना गुरुदीक्षा नाही, जे गृहस्थ आहेत, ज्यांना कुठलाही योग्य तांत्रिक मार्गदर्शक नाही, त्यांच्यासाठी ही तंत्रमार्गाची पूजा अत्यंत हानिकारक आहे.
कारण तंत्रमार्गामध्ये अत्यंत गुप्त नियम असतात. हे यंत्र, मंत्र, स्तोत्र यांचे स्वतःचे जाग्रत क्षेत्र असते. त्या मंत्रांचं कंपन तुम्हाला वर नेऊ शकतं, पण ते तुमचं मन, देह, जीवन पूर्ण तयार नसेल तर तुम्हाला खाली फेकूनही देऊ शकतं. काही मंत्रांमध्ये त्यागाची, अपरिग्रहाची, एकांतिकतेची अपेक्षा असते. घरात संसार, मुलं, जबाबदाऱ्या असताना त्या साधना तुमच्यावर उलट परिणाम करू शकतात.
जसं काही औषधं डॉक्टरशिवाय घेतली, तर बऱं न होता अजून वाईट होतं, तसंच हे आहे. तंत्र हा आयुर्वेदासारखा आहे. योग्य निदान, योग्य संकल्प, योग्य गुरु, आणि योग्य सिद्धी. नाहीतर साधक वेडा होतो, शरीरात ताप चढतो, मनावर परिणाम होतो, आणि मग एकटेपणा, डिप्रेशन, भयानक स्वप्नं, चिडचिड, आर्थिक नुकसान, अपयश, आजार, कर्जं हे सगळं वाढतं.
तुम्ही म्हणाल पण माई, मंत्र तर देवीचा आहे… तो वाईट कसा होईल?
जसं अग्नि आहे, तो स्वयंपाकात वापरला तर पोषण करतो, पण अंगावर पडला तर जाळतो… तसंच मंत्राचं असतं. मंत्र हे ‘सजीव’ असतात. ते ओढतात… पण तुमच्या जीवनातील नकारात्मकता, असंतुलन, आणि विशेषतः अहंकार असेल तर ते त्याचं भक्ष करतात. तेव्हा हे लक्षात ठेवा तांत्रिक पूजा सर्वांसाठी नसते. ती केवळ सिद्ध गुरुच्या मार्गदर्शनातच होते. आणि ती साधना कुणीही घेत नसतो. ती देवी स्वतः तिचा योग्य साधक शोधून त्याला तिच्या साधना करवून घेते.
त्यामुळे, तुमच्यासाठी, आपल्यासाठी, समाजासाठी, आपल्या कुटुंबासाठी सगळ्यात प्रभावी आहे ती आपली कुलदेवीची उपासना.
कुलदेवी म्हणजे कोणताही तांत्रिक गुंता नाही, कोणतंही जोखमीचं साधन नाही. पण तरीही ती साक्षात जागृत असते. कारण आपल्या पूर्वजांनी ती जागवलेली असते. ती तुम्हाला आधीपासूनच ओळखते. तुम्ही तिच्यासाठी नवीन नाही, तिच्यासाठी परकं नाही. म्हणूनच कुलदेवीची एक साधी पूजा, एक जप, एक आर्त विनंती देखील तुमच्या आयुष्यात मोठा बदल घडवू शकते.
तुम्ही दर सोमवारी, शुक्रवार, पौर्णिमा, अमावस्या यासारख्या दिवशी तिच्या नावाचा जप करा अगदी साध्या पद्धतीने. ओवाळा, दिवा लावा, तिला सांगितलं, "माझ्यावर लक्ष ठेव, आई…" एवढं पुरेसं आहे. कुलदेवी घर सांभाळते, नातं सांभाळते, पोट भरते, संकट टळवते, घरातले वाद शमवते, मूल जन्माला येण्यासाठी मार्ग करते… ही सगळीच ‘तांत्रिक’ कामं ती करत असते, पण एका सत्वगुणी, आपुलकीच्या मार्गानं.
तुमची कुलदेवी जागृत झाली, की बाकी कोणत्याही महाविद्येची गरज पडत नाही.
आणखी एक गोष्ट. मी काही वेळा पाहिलंय की ‘कुंजिका स्तोत्र’ म्हणायला सुरुवात केली की लोक म्हणतात "माझ्या घरात भांडणं वाढली." कारण ते स्तोत्र हनुमानाच्या, चंडीच्या आणि तांत्रिक भागाचे संमीलन आहे. हे नुसतं वाचायचं नसतं, त्यामागे विशिष्ट अधिकार, गुरूचं संरक्षण आणि सात्विक आचरण लागतं.
म्हणून मी तुम्हाला पुन्हा पुन्हा सांगते गृहस्थ म्हणून, मुलाबाळांसह, संसार करत असाल…गुरुदीक्षा घेतलेली नसेल…तांत्रिक मार्ग समजलेला नसेल…तर कृपा करून अशा मंत्र, स्तोत्र, यंत्र, पूजांच्या वाटेला जाऊ नका. जगदंबा काही तुमच्यावर रागावत नाही. उलट ती म्हणते "बाळ, तू साध्या मनानं माझं नाव घे… मी तुला सगळं देईन."
ती तुम्हाला हव्या त्या गोष्टी देईल, पण तुमची परीक्षा घेणार नाही. दशमहाविद्या मात्र देण्याआधी तुमची प्रत्येक परीक्षा घेते. ती तुमच्या मनांची इच्छा पूर्ण करेल पण त्या आधी तुमच्या देहातून, मनातून, इंद्रियातून, सहनशक्तीतून तुम्हाला अगदी मरणासन्न करून सोडेल, वैरागी भाव आनेल, नाते संबंधी सगळे दूर होतील, जग नको नकोस वाटेल…तेव्हा तुम्हाला पाहिजे ते मिळेल कारण तिच्यासाठी तुम्ही हे सर्व सोडल्यानंतर, एकाकी झाल्यानंतर तिच्यासाठी पात्र बनता, आता तुम्हाला काय हवंय ते तुम्हीच ठरवा.
काही गोष्टी आहेत ज्या फक्त पाहण्यासाठी असतात जसं सूर्य… त्याचं तेज फक्त अनुभवण्यासाठी असतं, पाहण्यासाठी… हात लावला, की पोळतो. तसंच काही देवी रूपांचं आहे.
तर मग, हे लक्षात ठेवा —कुलदेवी ही तुमची खरी रक्षणकर्ती आहे.
तीच तुमचं उगमस्थान आहे, तुमचं अंतिम ठिकाणही. ती सत्वगुणी आहे, वात्सल्याने ओतप्रोत आहे. तिच्या उपासनेनं तुमच्या घरात चैतन्य, समाधान, स्थैर्य, यश, संतती, आरोग्य, आणि प्रसन्नता नांदते.ती सर्वात सुरक्षित, सर्वात प्रभावी, आणि सर्वात जवळची आहे.
बाकीचा तांत्रिक मार्ग तो दुर्मिळ लोकांचा, अगदी विशिष्ट मार्ग आहे. तो वाचनासाठी असू शकतो, कुतूहलासाठी असू शकतो… पण कृतीसाठी नव्हे.
शेवटी एवढंच तुम्ही शंभर देवता पुजलीत, तरी जर कुलदेवीला विसरलात, तर मूल जागृत होत नाही.
पण एकदा का कुलदेवी जागृत झाली, की ती तुमच्या संपूर्ण घराला, वंशाला, नातवंडांना देखील उजळवते.
म्हणूनच…कुलदेवीसारखी कुणी नाही…तीच खरी जगदंबा… तीच महाविद्या… तीच भक्तांची आणि उपासकांची पहिली आई!
दशमहाविद्या – या नावातच सामावलेली आहे अपरंपार तांत्रिक रहस्यांची शक्तिपुंजं. "महाविद्या" म्हणजेच "महान विद्या", आणि "दश" म्हणजे दहा. या दहा तांत्रिक शक्ती म्हणजे स्वयं आदिशक्तीचे – परमेश्वरी ज्ञान, काळ, सृजन, संहार, मोह, वैराग्य, योग, मृत्यू, कल्याण अशा सर्व शक्तींचे विविध रूपे. या देवींची पूजा ही सामान्य भक्तीमार्ग नाही. ह्या कोणत्या भाविकांच्या 'आईच्या' किंवा 'हळव्या' भावना समजून घेणाऱ्या नाहीत. त्या क्रूर, कठोर आणि अतिशय शिस्तबद्ध आहेत. जशा नियमात पूजा झाली तर त्या कृपाही करतात, पण जर नियम मोडले, तर नाश अटळ आहे.
या महाविद्या आहेत: काली, तारा, षोडशी (त्रिपुरसुंदरी), भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बगलामुखी, मातंगी आणि कमला. या सर्वांचे मूळ स्वरूप वेगवेगळे असले, तरी त्यांचा मार्ग एकच – तंत्र. आणि तंत्र म्हणजे केवळ पूजाच नव्हे, तर एक अखंड साधना, जेथे नियम, निष्कलंकता, संयम, उपासनेचे सातत्य, वेळ, दिशा, भाव, आचार-विचार, शरीराची व मानसिक शुद्धता. या सगळ्यांचे काटेकोर पालन अनिवार्य आहे.
परंतु आजच्या काळात, विशेषतः गृहस्थ लोकांमध्ये एक मोठा गैरसमज निर्माण झाला आहे. तो म्हणजे “देव काही आपल्या चुका बघून माफ करत असतो”, “आईला मनापासून हाक मारली की ती धावते”, “आई रागवत नाही”, “आई सगळं समजून घेते” – हो, हे आपल्या कुलदेवी, ग्रामदेवी, कुटुंबातील परम स्नेहशील देवींबाबत योग्यही ठरू शकते. पण ‘दशमहाविद्या’ या त्या आई नव्हेत. त्या देवी आहेत, पण त्यांच्या ठिकाणी आईपणाचा ओलसर गोडवा फारसा नाही. त्यांचं आईपण म्हणजे तत्त्वज्ञान, शक्ती, निर्णय, संहार, आणि परत नव्याने निर्माण करणे.
या महाविद्यांच्या उपासनेत जर तुम्ही वेळ पाळला नाही, प्रायश्चित्त घेतलं नाही, यंत्रपूजा अर्धवट केली, प्राणप्रतिष्ठित मूर्तीला वेळेवर नैवेद्य, आवाहन, विसर्जन दिलं नाही, तर त्या शक्तीचा राग सौम्य नसतो. अनेक वेळा लोकांना वाटतं “माझ्या घरात कालीची मूर्ती आहे, मी तिला रोज फुल वाहतो, नमस्कार करतो. ती माझी आई आहे. ती रागावेल का माझ्यावर?” पण सत्य हे आहे की, तुमचं भाव कितीही प्रामाणिक असलं, तरी त्या देवी भावावर नव्हे तर विधीवर चालतात. विधी झाला, तर कृपा; विधी मोडला, तर नाश.
कालीची उपासना केली जाते मृत्युपर्यंतचा भय सोसण्यासाठी;
तारा – ज्याचे जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त व्हायचं धाडस आहे त्याच्यासाठी;
भैरवी – जी साधकाला पूर्णतः आपल्याच चर्म, रक्त, अस्थी, विकारातून पार उतरवते;
छिन्नमस्ता – जिची मूर्तीच स्वतःचे डोके कापलेली आहे आणि तरीही रक्त तीनजणींना पाजते;
धूमावती – विधवा, अस्थिरता आणि संपूर्ण वैराग्याची देवी;
बगलामुखी – शत्रुनाशासाठी वापरली जाणारी, पण ज्यात जर अंहकार आला, तर उलट स्वतःचाच नाश; मातंगी – पूर्णतः अपवित्र वाटणाऱ्या गोष्टींमधून दिव्यता शोधणारी;
आणि कमला – लक्ष्मीचे अत्यंत तांत्रिक रूप.
गृहस्थ व्यक्ती ह्या देवींची पूजा का करू नये?
कारण पहिलं म्हणजे – गृहस्थ जीवनच अशा तांत्रिक साधनेसाठी अडथळा आहे. सकाळी उठून ऑफिस, मुलांचं शाळेचं काम, घरची धावपळ, पती-पत्नीचं एकमेकांवर अवलंबून असणं, अनियमित जेवणं, कामाचा ताण, आणि मनात भिन्न भावनांची भरती-ओहोटी. यातून कोण घरात ठरलेली दिशा, ठरलेली वेळ, ठरलेलं आचरण, स्त्री-पुरुष स्पर्शवर्ज्यता, तांत्रिक ब्रह्मचर्य, मंत्रोपासनेतील अचूक उच्चार, नैमित्तिक पूजा, अन्ननियम, मौन, आणि तपश्चर्या याचे पालन करणार?
दुसरं म्हणजे – दशमहाविद्यांमधील काही देवींचे स्वरूप आणि उपासना ह्या अशा गोष्टी वापरतात ज्या सामान्य संस्कृतीत “अपवित्र” मानल्या जातात – जसं की छिन्नमस्ता साधनेत रक्त, धूमावती उपासनेत विधवा भोजन, मातंगी साधनेत अन्नाचं उष्टं, मृतदेहाजवळ पूजा, रात्रभर स्मशानात बसून साधना, इत्यादी. हे सर्व गोष्टी सामन्य गृहस्थ व्यक्तींच्या जीवनाशी आणि मानसिकतेशी पूर्णपणे विसंगत आहेत.
तीसरा मुद्दा – या देवी कुलदेवीसारख्या "माझ्या बाळाला मी माफ करीन", असं म्हणणाऱ्या नाहीत. उलट त्या फॉर्मूल्यासारख्या आहेत – 1 + 1 = 2. जसा चुकीचा नंबर डायल केला तर कॉल दुसऱ्यालाच लागतो, तसा चुकीचा विधी केला, अर्धवट केला, किंवा नियम न पाळता पूजा केली तर लाभ सोडाच, पण नुकसान निश्चितच. काही वेळा तर त्या देवींची शक्ती उलटून साधकावर परिणाम करत असते – घरात अघोरी घटक तयार होणे, मानसिक अस्थिरता, रात्रंदिवस स्वप्नात भीतीदायक दृश्ये, आर्थिक नुकसान, घरात अपघात, अचानक मृत्यू, घरात वाद, रोग, मुलांमध्ये चिडचिड, पती-पत्नीमध्ये वितुष्ट – हे सर्व अनुभव अनेक तथाकथित 'भाविक' किंवा 'स्वघोषित साधक' अनुभवल्याचे उघडपणे सांगितले गेले आहे.
लोक आज देवींच्या मूळ स्वरूपाकडे न बघता, सोशल मिडियावर एकमेकांचे व्हिडीओ बघून “माझं मन ओढलं जातं कालीकडे”, “तारामातेचा चेहरा खूप शांत वाटतो”, “छिन्नमस्तेच्या मूर्तीपुढे बसल्यावर खूप काही विचित्र अनुभवलं” – अशा भावनांवर आधारित अर्धवट श्रद्धा घेऊन या शक्तींकडे वळतात. पण भावनांवर देवी कृपा करत नाहीत. त्या तपावर, सच्च्या शुद्ध आचरणावर, आणि मंत्रसिद्ध साधनेवर कृपा करतात.
खरंतर या देवींचा मार्ग म्हणजे “नाश करून निर्माण” करणारा. तुझं संपूर्ण जुना स्वभाव, अहंकार, वासना, भीती, मोह, आसक्ती, राग – हे सर्व त्या आधी नष्ट करतात, त्यावर उलटतात, त्याला चिरडतात. त्यानंतरच त्या शक्ती प्रसन्न होतात.
म्हणून सामान्य गृहस्थाने या उपासनेकडे केवळ “आई” म्हणून बघू नये. त्या देवी आहेत – पण त्या आई नव्हेत, जशा आपणास वाटतात. त्यांच्या कृपेसाठी नियम हाच धर्म आहे.
गृहस्थाने आपली श्रद्धा आणि पूजाअर्चा आपल्या कुलदेवी, ग्रामदेवी, पारंपरिक देवतांमध्ये ठेवावी. त्या देवी भाव ग्रहण करतात, क्षमा करतात, वासनेतूनही भक्ती शोधतात, आणि खऱ्या अर्थाने “आई” असतात. पण दशमहाविद्या – त्या शक्ती आहेत. त्या प्रचंड, प्रखर, प्रखरापलीकडच्या... आणि त्यांच्याशी खेळ करणे म्हणजे स्वतःच्या आयुष्याशी खेळ.
शेवटी, उपासना हवीच – पण ती आपल्या क्षमतेप्रमाणे, आपल्या जीवनशैलीशी सुसंगत, आणि आपल्या संस्कारांशी एकरूप असली पाहिजे. श्रद्धेचा अर्थ अंधत्व नव्हे.ज्ञानपूर्वक मार्ग, नियमबद्ध साधना, आणि योग्य मार्गदर्शनाशिवाय दशमहाविद्यांच्या दिशेने पाऊल टाकणं – हे दिव्य नव्हे, ते धोकादायक आहे.
तेव्हा पूजेला भाव देताना, देवतेच्या स्वरूपाचं संपूर्ण ज्ञान आणि शिस्त हाच खरा श्रद्धेचा मार्ग आहे. अशा शिस्तबद्ध मार्गासाठीच दशमहाविद्या आहेत – ज्यांना पूजणं म्हणजे स्वतःच्या जीवनाच्या धमन्यांमध्ये अग्निशुद्धी घालणं. त्या कृपा करतात, पण भावावर नव्हे – नियमांवर.
अशाच अजून गूढ आणि रहस्यमयी माहितीसाठी आपला व्हाटसप्प ग्रुप जॉइन करा
.png)
.jpg)
