अध्याय ७ : सृष्टीची उत्पत्ती आणि ब्रह्मदेवांचे कार्य

नैमिषारण्यात शौनकादी ऋषींनी सूतजींना विचारले, “मधु आणि कैटभ यांचा वध झाल्यानंतर सृष्टीची निर्मिती कशा प्रकारे झाली? प्रलयानंतर पुन्हा चराचर विश्व कसे निर्माण झाले आणि ब्रह्मदेवांनी हे कार्य कसे सुरू केले?” सूतजी म्हणाले, “हे ऋषींनो, लक्षपूर्वक ऐका. प्रलयकाळात संपूर्ण विश्व जलमय झाले होते. पृथ्वी, पर्वत, समुद्र, नद्या, वनस्पती, देवता, मनुष्य आणि इतर सर्व प्राणी आपल्या स्थूल रूपात अस्तित्वात नव्हते. भगवान विष्णू अनंतशेषावर योगनिद्रेत स्थित होते आणि त्यांच्या नाभिकमलावर ब्रह्मदेव विराजमान होते. भगवती महामायेच्या कृपेने मधु आणि कैटभ यांचा वध झाल्यानंतर सृष्टीच्या पुनर्निर्मितीचे कार्य सुरू झाले. ब्रह्मदेवांनी प्रथम आपल्या मनातून अनेक प्रजापती निर्माण केले. त्यांच्या माध्यमातून पुढे विविध जीवसृष्टीचा विस्तार होऊ लागला. ब्रह्मदेवांनी आपल्या शरीरातून आणि मनातून विविध शक्ती आणि प्रजापती उत्पन्न केले. मरीची, अत्री, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ आणि इतर ऋषी त्यांच्या मानसपुत्रांमध्ये प्रसिद्ध झाले. त्यांनी पुढे सृष्टीच्या विस्तारासाठी विविध प्रकारचे प्रजोत्पादन केले. ब्रह्मदेवांनी सृष्टीमध्ये देव, दानव, यक्ष, राक्षस, नाग, पक्षी, पशू आणि इतर असंख्य जीवांचे निर्माणकार्य सुरू केले. प्रत्येक जीवाला त्याच्या पूर्वकर्मानुसार शरीर आणि त्याला अनुरूप अशी प्रवृत्ती प्राप्त झाली. सृष्टीमध्ये सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण कार्यरत झाले आणि त्यांच्यामुळे विविध प्रकारची जीवसृष्टी निर्माण झाली. देवतांमध्ये सात्त्विक प्रवृत्ती, मनुष्यांमध्ये मिश्र प्रवृत्ती आणि अनेक इतर योनींमध्ये त्यांच्या कर्मानुसार विविध गुणांचे प्राबल्य निर्माण झाले. अशा प्रकारे प्रलयानंतर पुन्हा चराचर विश्वाचे चक्र सुरू झाले.”

सूतजी पुढे म्हणाले की, ब्रह्मदेवांनी सृष्टीची निर्मिती करताना आपल्या कार्यात अनेक अडचणी अनुभवल्या. काही प्रजा निर्माण झाल्यानंतरही सृष्टीचा विस्तार अपेक्षित वेगाने होत नव्हता. तेव्हा ब्रह्मदेवांनी आदिशक्तीचे स्मरण केले. कारण ब्रह्मदेवांना माहीत होते की, सृष्टी निर्माण करण्याची शक्तीही भगवतीकडूनच प्राप्त होते. भगवतीच्या इच्छेनेच प्रकृतीचे तीन गुण कार्यरत होतात आणि त्यातून विविध रूपांची निर्मिती होते. ब्रह्मदेवांच्या ध्यानातून त्यांच्या मानसपुत्रांचा विस्तार झाला आणि त्यांनी सृष्टीच्या विविध विभागांचे कार्य स्वीकारले. काही ऋषींनी तपश्चर्या आणि धर्माचा विस्तार केला, काहींनी प्रजोत्पादन केले आणि काहींनी ज्ञानपरंपरा पुढे नेली. त्यानंतर कश्यप प्रजापतींच्या माध्यमातून देव, दैत्य, दानव, नाग, पक्षी, पशू आणि इतर अनेक प्रजातींचा विस्तार झाला. दक्ष प्रजापतीनेही सृष्टीच्या विस्तारामध्ये महत्त्वाचे कार्य केले. अशा प्रकारे एकामागून एक प्रजा निर्माण होत गेली आणि विश्व विविध जीवांनी भरून गेले. ब्रह्मदेवांनी देवतांसाठी स्वर्गलोक, मनुष्यांसाठी पृथ्वीलोक आणि इतर जीवांसाठी त्यांच्या कर्मानुसार विविध लोक आणि योनींची व्यवस्था केली. काळ, कर्म आणि स्वभाव यांच्या आधारे जीवांना त्यांच्या जीवनाचे विविध अनुभव प्राप्त होऊ लागले. दिवस आणि रात्र, ऋतू, कालचक्र, ग्रह, नक्षत्रे आणि विविध लोकांची व्यवस्था निर्माण झाली. सृष्टीचा हा विस्तार केवळ ब्रह्मदेवांच्या इच्छेने नव्हता, तर त्यामागे आदिशक्तीची महामाया कार्यरत होती.

या प्रकारे सृष्टीचा विस्तार होत असताना देवता, ऋषी आणि प्रजापती आपापली कार्ये करू लागले. ब्रह्मदेव सृष्टीच्या निर्मितीचे कार्य करीत होते, भगवान विष्णू तिचे पालन करीत होते आणि भगवान रुद्र संहाराचे कार्य करीत होते. परंतु या तिन्ही शक्तींच्या पाठीशी आदिशक्ती भगवतीचे अधिष्ठान होते. तिच्याशिवाय ब्रह्मदेवांना सृष्टी निर्माण करता येत नव्हती, विष्णूंना तिचे पालन करता येत नव्हते आणि रुद्रांना संहाराचे कार्य करता येत नव्हते. त्यामुळे देवतांनी पुन्हा पुन्हा भगवतीचे स्मरण केले. सृष्टीमध्ये धर्माची स्थापना व्हावी आणि जीवांना त्यांच्या कर्मानुसार जीवन मिळावे यासाठी ऋषी आणि देवतांनी आपापली कर्तव्ये स्वीकारली. याच काळात विविध वंश, देवकुळ आणि ऋषिकुळ यांचा विस्तार झाला. पुढे या वंशांमधून अनेक राजे, ऋषी, देवता आणि महापुरुष जन्माला आले आणि त्यांच्या चरित्रांतून देवी भागवताच्या अनेक कथा प्रकट झाल्या. अशा प्रकारे प्रलयानंतर आदिशक्तीच्या इच्छेने ब्रह्मदेवांनी पुन्हा सृष्टीची निर्मिती केली आणि चराचर विश्वाचे जीवनचक्र पुन्हा सुरू झाले. गुरुमाई यांच्या देवी भागवत कथामालेतील पुढील कथा blog.gurumaai.org वर वाचता येतील. गुरुमाई यांच्याविषयी अधिक माहिती आणि त्यांच्या आध्यात्मिक कार्यासाठी www.gurumaai.org हे मुख्य संकेतस्थळ आहे.