अंगात देवी आली म्हणजे गुरु होता येते का? शाक्त संप्रदायातील संचाराचा खरा अर्थ | गुरुमाई

मला एक गोष्ट अगदी स्पष्टपणे सांगायची आहे की ज्या व्यक्तीच्या अंगात देवी येते असे म्हटले जाते, त्या व्यक्तीला लगेच दिव्य आत्मा, देवीचा अवतार किंवा विशेष दैवी शक्ती प्राप्त झालेली व्यक्ती समजणे योग्य नाही. देवीची अनुभूती एखाद्या व्यक्तीला येणे ही एक आध्यात्मिक अनुभूती असू शकते, परंतु त्या अनुभूतीचा अर्थ असा अजिबात होत नाही की त्या व्यक्तीला आता प्रत्येकाच्या समस्या सोडवण्याची शक्ती मिळाली आहे, ती व्यक्ती इतरांचे भविष्य सांगू शकते किंवा तिला गुरु होण्याचा अधिकार प्राप्त झाला आहे. माझ्या दृष्टीने देवीची अनुभूती ही त्या व्यक्तीच्या स्वतःच्या आध्यात्मिक यात्रेची सुरुवात असू शकते. देवी त्या व्यक्तीकडून उपासना करून घेऊ इच्छित असेल, त्या व्यक्तीने स्वतःमध्ये परिवर्तन घडवून आणावे, साधना करावी, नामस्मरण करावे, स्वतःचे जीवन शुद्ध आणि सात्त्विक करावे आणि अध्यात्माच्या मार्गावर पुढे जावे, यासाठी आलेला हा एक संकेत असू शकतो. पण आजकाल अनेकदा याच्या अगदी उलट चित्र पाहायला मिळते. एखाद्या व्यक्तीला अंगात संचार आला असे वाटले की दुसऱ्या दिवशीपासूनच दरबार सुरू होतो, लोक समस्या घेऊन येतात, कोणाला नोकरीची चिंता असते, कोणाला लग्नाची अडचण असते, कोणाला पैशांची समस्या असते, कोणाला घरातील त्रास असतो आणि कोणाला आरोग्याची चिंता असते. मग श्रद्धेचा आधार घेऊन लोकांच्या मनात भीती निर्माण केली जाते आणि त्या भीतीतून पैसा कमावला जातो. मी अशा प्रकारच्या गोष्टीला अध्यात्म मानत नाही. देवीच्या नावाने लोकांना घाबरवणे, तुमच्यावर संकट आहे असे सांगणे, अमुक विधी करा, तमुक वस्तू द्या, एवढे पैसे द्या आणि तुमची समस्या दूर करतो असे सांगणे हा देवीचा मार्ग नाही. देवीची अनुभूती आली असेल तर पहिला प्रश्न हा नसावा की आता मी किती लोकांचा दरबार भरवू शकतो किंवा किती लोकांच्या समस्या सोडवू शकतो; पहिला प्रश्न हा असायला हवा की देवीला माझ्याकडून काय करून घ्यायचे आहे? माझ्यात काय बदलायला हवा? माझी साधना कुठे आहे? माझी उपासना किती प्रामाणिक आहे? माझ्यात अहंकार किती आहे? माझ्यात लोभ, क्रोध, मत्सर, स्वार्थ आणि मोह किती आहे? मी स्वतःच्या जीवनात देवीच्या तत्त्वांचा किती स्वीकार केला आहे? हे प्रश्न आधी स्वतःला विचारले पाहिजेत. कारण देवीची अनुभूती ही माणसाचा अहंकार वाढवण्यासाठी नसते, तर अहंकार कमी करण्यासाठी असते. देवीची कृपा मिळाली असेल तर माणसाच्या वागण्यात नम्रता आली पाहिजे, मनात करुणा आली पाहिजे, साधनेची ओढ निर्माण झाली पाहिजे आणि स्वतःला सुधारण्याची इच्छा निर्माण झाली पाहिजे. फक्त अंगात देवी येते म्हणून आपण दुसऱ्यांचे भविष्य सांगू लागलो, प्रत्येकाची समस्या सोडवण्याचे दावे करू लागलो आणि स्वतःला इतरांपेक्षा श्रेष्ठ समजू लागलो, तर आपण त्या अनुभूतीचा अर्थच चुकीचा घेतला आहे. मी एक प्रश्न नेहमी विचारते, ज्याला स्वतःच्या जीवनातील समस्या सोडवता येत नाहीत, स्वतःच्या मनावर नियंत्रण ठेवता येत नाही, स्वतःच्या कर्माकडे प्रामाणिकपणे पाहता येत नाही, स्वतःच्या दुःखातून बाहेर पडण्यासाठी साधनेचा आधार घेता येत नाही, ती व्यक्ती दुसऱ्यांच्या प्रत्येक समस्या कशा काय सोडवणार? दुसऱ्यांना मार्ग दाखवायचा असेल तर आधी स्वतः त्या मार्गावर चालावे लागते. दुसऱ्यांना साधना सांगायची असेल तर आधी स्वतः साधना करावी लागते. दुसऱ्यांना संयम सांगायचा असेल तर आधी स्वतः संयमी व्हावे लागते. दुसऱ्यांना अहंकार सोडायला सांगायचे असेल तर आधी स्वतःचा अहंकार सोडावा लागतो. आध्यात्मिक शक्तीचा अर्थ लोकांवर अधिकार गाजवणे नाही, तर स्वतःच्या मनावर विजय मिळवणे आहे. आणि याच ठिकाणी मला गुरु आणि शिष्यत्वाबद्दलही एक महत्त्वाची गोष्ट सांगायची आहे. केवळ अंगात संचार येतो म्हणून कोणी गुरु होत नाही. गुरु होणे ही अत्यंत मोठी आध्यात्मिक जबाबदारी आहे. गुरु म्हणजे केवळ लोकांसमोर बसून त्यांना मंत्र सांगणारी किंवा त्यांच्या समस्या ऐकणारी व्यक्ती नव्हे. गुरु होण्यासाठी स्वतःची दीर्घ साधना, उपासना, शास्त्रज्ञान, आचार-विचारांची शुद्धता, गुरूसेवा, संयम, आत्मशिस्त आणि आपल्या परंपरेतील योग्य प्रशिक्षण आवश्यक असते. आपल्या अनेक गुरु-शिष्य परंपरांमध्ये शिष्याला दीर्घकाळ गुरूच्या सान्निध्यात राहून सेवा, साधना, उपासना, शास्त्रअभ्यास आणि कठोर आध्यात्मिक शिस्त पाळावी लागते. काही संप्रदायांमध्ये दीर्घ कालावधीची साधना आणि गुरूची अनुमती मिळाल्यानंतरच शिष्याला पुढे मार्गदर्शन करण्याची जबाबदारी दिली जाते. त्यामुळे “आज शिष्य झालो आणि उद्यापासून गुरु झालो” अशी गुरु-शिष्य परंपरेची संकल्पना नाही. आजकाल मात्र काही ठिकाणी असे दिसते की एखाद्या व्यक्तीने कोणाचे तरी शिष्यत्व स्वीकारले, काही काळ काही विधी केले किंवा स्वतःला अंगात देवी येते असा अनुभव आला आणि लगेच त्या व्यक्तीने इतरांना शिष्य बनवायला सुरुवात केली. एवढेच नव्हे तर स्वतःला गुरुवर्य, सद्गुरू किंवा दैवी शक्तीचा अधिकारी म्हणून मिरवण्याची प्रवृत्तीही दिसते. मला हे अत्यंत चुकीचे वाटते. ज्याने स्वतः अजून शिष्यत्व पूर्णपणे जगलेले नाही, ज्याची स्वतःची साधना किती वर्षांची आहे हे स्पष्ट नाही, ज्याला आपल्या संप्रदायातील साधना-उपासनेची शिस्त आणि परंपरा नीट माहिती नाही, त्याने इतरांच्या जीवनाची आध्यात्मिक जबाबदारी घेणे अत्यंत गंभीर गोष्ट आहे. म्हणून एखादी व्यक्ती गुरु आहे असे म्हणते म्हणून तिच्यामागे धावू नका. तिची साधना किती वर्षांची आहे, तिने कोणत्या गुरूंकडून दीक्षा घेतली आहे, तिची परंपरा कोणती आहे, तिचे शास्त्रज्ञान किती आहे, तिचे आचरण कसे आहे, तिच्या गुरूंची अनुमती आहे का आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे तिच्या सहवासात गेल्यावर तुमच्यात श्रद्धेबरोबर विवेक, साधना, संयम आणि आत्मशुद्धी वाढते आहे का, हे पाहा. केवळ अंगात येणे हा गुरु होण्याचा निकष नाही. कारण अंगात येण्यामागे आध्यात्मिक अनुभव असू शकतो, भावावस्था असू शकते किंवा इतर मानसिक अथवा शारीरिक कारणेही असू शकतात; त्यामुळे अशा अनुभवांकडे श्रद्धेबरोबर विवेकाने पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्याला वारंवार अशा अवस्था येत असतील आणि त्याचा दैनंदिन जीवनावर त्रासदायक परिणाम होत असेल तर आध्यात्मिक मार्गदर्शनाबरोबर योग्य वैद्यकीय किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्लाही घेणे चुकीचे नाही. श्रद्धा आणि विवेक हे एकमेकांचे शत्रू नाहीत. उलट खरी श्रद्धा माणसाला विवेक देते. म्हणूनच ज्यांना देवीची अनुभूती येते त्यांनी स्वतःला विशेष समजण्यापेक्षा स्वतःला देवीच्या साधनेसाठी मिळालेले एक माध्यम समजावे. देवीसमोर शांतपणे बसावे, उपासना करावी, नामस्मरण करावे, आपल्या जीवनाकडे प्रामाणिकपणे पाहावे, आपल्या चुका ओळखाव्यात आणि स्वतःमध्ये परिवर्तन घडवून आणावे. देवीची अनुभूती आली म्हणजे लोकांचे भविष्य सांगण्याचा परवाना मिळाला नाही, लोकांकडून पैसे घेण्याचा अधिकार मिळाला नाही आणि आपण इतरांपेक्षा श्रेष्ठ झालो असेही नाही. देवीची अनुभूती आली म्हणजे गुरु होण्याची पदवी मिळाली असे तर अजिबात नाही. गुरु होणे म्हणजे लोकांच्या श्रद्धेची जबाबदारी आपल्या खांद्यावर घेणे. ही जबाबदारी घेण्यापूर्वी स्वतःला त्या योग्यतेपर्यंत नेणे आवश्यक आहे.

माझ्या मते खरा साधक आधी अनेक वर्षे शिकतो, ऐकतो, सेवा करतो, साधना करतो, स्वतःच्या दोषांवर काम करतो आणि गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली स्वतःला घडवतो. त्यानंतरच परंपरेची जबाबदारी त्याच्यावर आली तर तो ती नम्रतेने स्वीकारतो. ज्याला कालच काही आध्यात्मिक अनुभव आला आणि आज तो लोकांना शिष्य बनवू लागला, त्याच्याकडे आपण नक्कीच प्रश्न विचारले पाहिजेत. तुमची साधना किती वर्षांची आहे? तुमची उपासना कोणत्या परंपरेची आहे? तुमचे गुरु कोण? तुम्हाला गुरुकार्याची अनुमती कोणी दिली? तुम्ही स्वतः किती काळ शिष्य म्हणून साधना केली आहे? हे प्रश्न विचारणे म्हणजे श्रद्धेचा अपमान नाही; उलट आपल्या श्रद्धेचे संरक्षण करणे आहे. म्हणून माझ्या लेकरांनो, कोणाच्याही अंगात देवी येते असे ऐकून लगेच त्या व्यक्तीला गुरु मानू नका आणि कोणाच्याही मोठमोठ्या दाव्यांवर लगेच विश्वास ठेवू नका. व्यक्तीपेक्षा तिची साधना पाहा, शब्दांपेक्षा तिचे आचरण पाहा, दाव्यांपेक्षा तिची नम्रता पाहा आणि चमत्कारांपेक्षा तिच्या सहवासातून तुमच्यात आध्यात्मिक परिवर्तन होते आहे का ते पाहा. कारण खरी साधना माणसाला प्रसिद्धीच्या मागे नेत नाही, ती त्याला अंतर्मुख करते. खरी देवीभक्ती माणसाला लोकांवर सत्ता गाजवायला शिकवत नाही, तर स्वतःच्या मनावर विजय मिळवायला शिकवते. खरी गुरुशक्ती लोकांना आपल्या पायाशी बांधून ठेवण्यात नाही, तर त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या आत्मशक्तीची जाणीव करून देण्यात आहे. म्हणून देवी अंगात येणे हा शेवट नाही, ती कदाचित तुमच्या आध्यात्मिक यात्रेची सुरुवात आहे. ती तुमच्या मोठेपणाची घोषणा नाही, ती तुमच्यावर आलेली आध्यात्मिक जबाबदारी असू शकते. देवी जर तुमच्याकडून काही करवून घेऊ इच्छित असेल तर आधी स्वतःला तिच्या साधनेसाठी तयार करा. आधी शिष्य बना, आधी साधक बना, आधी स्वतःला घडवा आणि त्यानंतरच गुरुकार्याची पात्रता प्राप्त झाली आहे का याचा विचार करा. कारण गुरु होण्याची घाई करणारा माणूस कदाचित पद शोधत असतो, पण खरा साधक मार्ग शोधत असतो. आणि माझ्यासाठी अध्यात्मात सर्वात मोठी गोष्ट पद नाही, प्रसिद्धी नाही, दरबार नाही आणि पैसा नाही; सर्वात मोठी गोष्ट आहे साधना, नम्रता, शुद्ध आचरण आणि देवीच्या चरणी स्वतःचे अहंकाररहित समर्पण. ज्यादिवशी माणूस स्वतःला बदलायला सुरुवात करतो, त्यादिवशी त्याची खरी आध्यात्मिक यात्रा सुरू होते.

-----------------------------------

देवी अंगात येणे, देवीचा संचार येणे, अंगात देवी येणे म्हणजे काय, शाक्त संप्रदाय, शाक्त संप्रदायातील साधना, देवीचा संचार, गुरु होण्याची पात्रता, गुरु शिष्य परंपरा, आध्यात्मिक साधना, देवी उपासना, गुरुमाई