'कौलप्रसाद' घेताना त्यात कोणते प्रश्न विचारू शकतो?

कौलप्रसाद म्हणजे देवाचे उत्तर. ते फक्त होकार–नकार नसते, तर त्या उत्तरात माणसाचे भविष्य, कृपा, रक्षण आणि दिशा दडलेली असते. म्हणूनच कौलप्रसाद घेताना कोणते प्रश्न विचारायचे, कसे विचारायचे आणि काय विचारायचे नाही हे अत्यंत महत्वाचे ठरते. कोकणात, उत्तर भारतात, दक्षिण भारतात आणि गुरुमाईंच्या कवडीकौलातही हीच एक सूक्ष्म रेषा आहे जी पवित्रता आणि शिस्त टिकवून ठेवते. देवाला प्रश्न विचारणे म्हणजे विश्वाच्या दाराशी उभे राहून मार्ग विचारणे. अशा वेळी प्रश्न हलकेफुलके किंवा मनाला येईल तसे विचारायचे नसतात. फक्त तेच प्रश्न विचारायचे जे खरे, महत्त्वाचे आणि जीवनाला दिशा देणारे असतात.

कौलप्रसादात विचारला जाणारा प्रश्न एकच असावा. माणसाच्या मनात शंभर प्रश्न असले तरी देवाकडे एकावेळी एकच ठेवावा, कारण देवाचा निर्णय स्पष्ट, निर्व्याज, अगदी धारदार असतो. दहा–बारा प्रश्न रचून ‘काय उत्तर येते ते बघू’ असे करणे म्हणजे कौलप्रसादाचे पावित्र्य कमी करणे. कौल हा प्रयोग नाही; तो संवाद आहे. त्यामुळे कौलात विचारायचा प्रश्न मनाला धरून असावा, निर्णय घ्यायची तयारी असावी. देव म्हणेल ते स्वीकारण्याची क्षमता असेल तेव्हाच कौल घ्यावा. अन्यथा मन दुभंगते आणि उत्तर निरर्थक ठरते.

कौलप्रसादात सर्वात आधी विचारले जातात साधे, स्पष्ट प्रश्न—ही वेळ योग्य आहे का, हे काम करावे का, हा निर्णय सुरक्षित आहे का. देवाच्या हो–नाही उत्तरातून अनेक संकटांचे पर्व थांबले आहेत, ही कोकणाची परंपरा मान्य करते. घरगुती प्रश्न आल्यास कुलदेवता रागावली आहे का, नवस पूर्ण करावा का, या घरात काही दोष आहे का असे प्रश्न विचारले जातात. हे प्रश्न कुटुंबाच्या रक्षणाशी जोडलेले असल्याने ते प्रामाणिकपणे विचारायचे असतात.

धंदा, शेती, व्यवसाय याबद्दलही कौलात विचारले जाते. नवी जागा, नवा भागीदार, गुंतवणूक, दुकानाची दिशा—हे सर्व देवाच्या संमतीने ठरवले तर अडथळे कमी होतात, असे लोक सांगतात. नाती आणि विवाहासंबंधी प्रश्नही तितकेच गंभीर मानले जातात; कारण कौल नात्यांचे भविष्य सांगू शकतो. आरोग्याशी संबंधित प्रश्न विचारताना देव हे दैवी कारण आहे का, उपाय सुचवत आहे का, कोणत्या देवतेकडे नवस करावा यासारखे मार्गदर्शक प्रश्नच विचारावे. कौल औषध नाही; तो दिशा आहे.

जमीन, घर, वास्तू यासंबंधी प्रश्न कोकणात सर्वाधिक विचारले जातात—ही जागा योग्य आहे का, वास्तुदोष आहे का, घरात अडथळे जागेमुळे आहेत का. कौल अडथळ्याचे मूळही सांगतो—पूर्वज, दृष्ट, देवक, कर्म. प्रवास, दिशा, समय, समुद्र–नदी पार करणे यांसारख्या प्रश्नांसाठीही कौल घेण्याची परंपरा जुनी आहे.

हरवलेल्या वस्तू, जनावर, चोरी, ही प्रश्नांची एक वेगळी शाखा आहे जी कोकणात अजूनही अत्यंत जिवंत आहे. उपाय, नवस, किती दिवस साधना करावी, कोणाला नवस करावा, देव स्वीकारतोय का—हे प्रश्न देव स्वतः उत्तर देतो असे मानले जाते. काही वेळा कोणता देव उत्तर देत आहे हेही कौल सांगतो. हे अत्यंत पवित्र मानले जाते.

पण काही प्रश्न कधीच विचारू नयेत. अनैतिक, इतरांना हानी पोहोचवणारे, विकृत किंवा मृत्यूशी संबंधित प्रश्न देवतेच्या मर्यादेबाहेर असतात. देवाला आव्हान देणारी भाषा, खोटे बोलून विचारलेले प्रश्न—हे कौलप्रसादासाठी अपमान असतात.

शेवटी एकच सार कौलप्रसाद म्हणजे खेळ नव्हे; तो देव, कुलदेवता आणि जगदंबेचा निर्णय आहे. मन स्वच्छ, प्रश्न थोडक्यात आणि जीवनात उतरवण्याची क्षमता असेल तेव्हाच कौलपुढे उभे राहावे. देवाचा संकेत नेहमी मनाला स्थिर करणारा असतो, पण त्याला स्वीकारणारी वृत्ती असेल तरच तो प्रसाद फळतो. देव बोलतो तेव्हा माणूस शांत होतो, आणि कौलप्रसादाचा खरा अर्थ तेव्हाच उमलतो.

कोकणात दिला जाणारा 'कौलप्रसाद' म्हणजे काय?

मला माई कडून 'कौलप्रसाद' घ्यायचा असल्यास कसा घेऊ?