अंधश्रद्धा, भोंदूगिरी आणि समाज: जबाबदार आपणच आहोत का?

आजच्या काळात आपण एका विचित्र वास्तवात जगत आहोत. एका बाजूला अंधश्रद्धा, भोंदूगिरी आणि फसवणुकीची प्रकरणे वेगाने वाढत आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला समाज धर्म आणि जात यांच्या नावावर अधिकाधिक विभागला जात आहे. हिंदू-दलित, हिंदू-मुस्लिम, ब्राह्मण-दलित आणि हिंदू-ख्रिश्चन अशा विविध स्तरांवर तणाव आणि संघर्ष निर्माण होत आहेत. या सगळ्या गोंधळात एक मूलभूत प्रश्न मात्र दुर्लक्षित राहतो की या सर्व समस्यांचे मूळ नेमके काय आहे. खरं पाहिलं तर या दोन्ही समस्यांचे मूळ एकच आहे आणि ते म्हणजे अज्ञान. जेव्हा माणसाला स्वतःच्या धर्माचे, परंपरेचे आणि मूल्यांचे ज्ञान नसते, तेव्हा तो सहजपणे दोन टोकांवर जातो. एक म्हणजे आंधळा विश्वास आणि दुसरे म्हणजे द्वेष. या दोन्ही टोकांवर माणूस स्वतःचे आणि समाजाचे नुकसान करतो.

आज समाजात भोंदूगिरीची अनेक उदाहरणे समोर येत आहेत. काही लोक चमत्कारांचे आमिष दाखवतात, काही लोक समस्यांचे खोटे उपाय सांगतात, तर काही भीती निर्माण करून लोकांना आपल्या प्रभावाखाली आणतात. हे लोक कोणालाही लक्ष्य करत नाहीत. ते फक्त त्या लोकांना शोधतात जे मानसिकदृष्ट्या कमकुवत आहेत, अडचणीत आहेत किंवा ज्यांच्याकडे योग्य ज्ञान नाही. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला आपल्या धर्माचे तत्त्वज्ञान समजलेले नसते, तेव्हा तो अशा लोकांच्या प्रभावाखाली सहज येतो. त्याला सत्य आणि असत्य यामधील फरक समजत नाही. तो चमत्कारांवर विश्वास ठेवतो, तर्क बाजूला ठेवतो आणि शेवटी फसवणुकीचा बळी ठरतो.

याच वेळी समाजात दुसऱ्या प्रकारची समस्या वाढत आहे आणि ती म्हणजे परस्परांतील द्वेष. हिंदू-दलित, ब्राह्मण-दलित, हिंदू-मुस्लिम किंवा हिंदू-ख्रिश्चन या नावाखाली सतत वाद निर्माण केले जात आहेत. प्रत्येक गटाला दुसऱ्याविरुद्ध उभे केले जात आहे. सोशल मीडियावर, राजकारणात आणि सार्वजनिक चर्चांमध्ये या विषयांना अधिक चिथावणी दिली जाते. पण इथेही मूळ कारण तेच आहे. जेव्हा माणूस स्वतःच्या धर्माला समजून घेत नाही, तेव्हा तो सहजपणे चुकीच्या गोष्टींवर विश्वास ठेवतो. त्याला कोणीही काहीही सांगितले तरी तो ते खरे मानतो. त्याच्याकडे इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि वास्तव यांची सखोल समज नसते. सनातन परंपरेचे मूळ स्वरूप माणसाला विभागण्याचे नाही, तर जोडण्याचे आहे. ती माणसाला विचार करायला, स्वतःला समजून घ्यायला आणि योग्य मार्ग निवडायला शिकवते. भगवद्गीता मध्ये कर्म, कर्तव्य आणि समत्व यांचे तत्त्व स्पष्ट केले आहे. उपनिषद आत्मज्ञानाचा मार्ग दाखवतात. रामायण आणि महाभारत मानवी स्वभाव, संघर्ष आणि निर्णयांचे वास्तव दाखवतात. जर हे ग्रंथ खऱ्या अर्थाने समजून घेतले गेले, तर माणूस कोणत्याही प्रकारच्या द्वेषाला बळी पडणार नाही. तो कोणालाही त्यांच्या धर्मावरून किंवा जातीवरून कमी लेखणार नाही. कारण त्याला धर्माचा खरा अर्थ समजलेला असेल.

पण आज आपण उलट दिशेने चाललो आहोत. आपल्याला स्वतःच्या धर्माचे ज्ञान नाही, पण दुसऱ्यांच्या धर्मावर टीका करण्याची घाई आहे. आपल्याला आपल्या परंपरेचा अभ्यास नाही, पण इतरांना चुकीचे ठरवण्याची तयारी आहे. यामुळे समाजात तणाव वाढतो आणि लोक एकमेकांपासून दूर जातात. याच परिस्थितीचा फायदा भोंदू आणि ढोंगी लोक घेतात. ते समाजातील भीती, तणाव आणि असुरक्षिततेचा वापर करून लोकांना आपल्या जाळ्यात अडकवतात. ते लोकांना एकमेकांविरुद्ध उभे करतात आणि स्वतःचा फायदा करून घेतात. या सगळ्यात स्त्रियांची स्थिती अधिक संवेदनशील आहे. घरातील ताणतणाव, नात्यांमधील समस्या आणि मानसिक थकवा यामुळे अनेक स्त्रिया भावनिक आधार शोधतात. आणि याच अवस्थेत काही भोंदू लोक त्यांचा गैरफायदा घेतात. सुरुवातीला सहानुभूती दाखवून ते विश्वास जिंकतात आणि नंतर हळूहळू त्यांचे शोषण करतात. जर स्त्रियांना स्वतःच्या धर्माचे आणि मूल्यांचे योग्य ज्ञान असेल, तर त्या अशा परिस्थितीत अडकणार नाहीत. कारण त्यांच्याकडे विवेक असेल आणि योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता असेल. या सर्व समस्यांवर एकच उपाय आहे आणि तो म्हणजे ज्ञान. दुसऱ्यांच्या धर्मावर टीका करून काहीही साध्य होत नाही. उलट स्वतःचा अभ्यास करून, आपल्या धर्माला समजून घेऊन आणि त्याचे आचरण करून आपण स्वतःला सक्षम करू शकतो.

कोणी तुमच्या धर्माला नावं ठेवत असेल किंवा त्याला अंधश्रद्धा म्हणत असेल, तर प्रत्येक वेळी प्रतिक्रिया देण्याची गरज नाही. अनेकदा ते अज्ञानातून बोलत असतात. पण त्याच वेळी तुम्ही स्वतः अज्ञानात राहू नका. वाचा, समजून घ्या, विचार करा आणि मगच निर्णय घ्या. सनातन परंपरेची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे विचारस्वातंत्र्य. येथे प्रश्न विचारण्यावर बंदी नाही. उलट प्रश्न विचारणे हेच ज्ञानाचे पहिले पाऊल आहे. हीच गोष्ट माणसाला मजबूत बनवते. जेव्हा माणूस स्वतः विचार करायला लागतो, तेव्हा तो कोणाच्याही प्रभावाखाली राहत नाही. शेवटी गोष्ट अत्यंत स्पष्ट आहे. अंधश्रद्धा, भोंदूगिरी आणि समाजातील विभाजन यांचे मूळ अज्ञानात आहे. आणि त्यावर उपाय म्हणजे जागरूकता आणि ज्ञान.

ज्या दिवशी प्रत्येक व्यक्ती स्वतःच्या धर्माला समजून घेईल, त्या दिवशी तो कोणावरही द्वेष करणार नाही आणि कोणत्याही भोंदूच्या जाळ्यात अडकणार नाही. आणि त्या दिवशी समाजात खऱ्या अर्थाने समज, शांतता आणि एकता निर्माण होईल.